Tăng tốc chuyển đổi xanh nông nghiệp: Doanh nghiệp và nông dân đồng hành để bứt phá

Doanh nghiệp: Lực lượng dẫn dắt chuỗi giá trị

Tại Diễn đàn “Doanh nghiệp đồng hành cùng Nhà nông và Phát triển bền vững” do Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam tổ chức ngày 6/2 mới đây tại Hà Nội, ông Hồ Xuân Hùng - Chủ tịch Tổng hội Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam nhấn mạnh: doanh nghiệp không chỉ là đầu ra của sản phẩm, mà cần trở thành lực lượng dẫn dắt thị trường, đầu tư công nghệ, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị và nâng cao năng lực cạnh tranh cho nông dân, hợp tác xã.

Theo ông Hồ Xuân Hùng, nếu thiếu vai trò “đầu tàu” của doanh nghiệp, chuyển đổi số và xanh rất dễ rơi vào tình trạng manh mún, thiếu liên kết. Công nghệ có thể được áp dụng ở một vài khâu, nhưng không tạo ra giá trị gia tăng đủ lớn để thay đổi căn bản phương thức sản xuất. Khi đó, nông dân vẫn đứng ngoài chuỗi giá trị hiện đại, còn doanh nghiệp khó xây dựng được vùng nguyên liệu ổn định, đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế.

Thực tế hiện nay cho thấy, dù cả nước có hơn 20.000 hợp tác xã nông nghiệp, nhưng chỉ khoảng 2.000 đơn vị ứng dụng công nghệ cao; tỷ lệ hợp tác xã sử dụng các phần mềm quản lý, số hóa quy trình sản xuất chỉ đạt khoảng 10–12%. Sự chênh lệch này phản ánh rõ khoảng cách giữa doanh nghiệp có nguồn lực và các chủ thể sản xuất nhỏ lẻ, khiến chuyển đổi số chưa tạo được sức lan tỏa trên diện rộng.

Trong khi đó, chuyển đổi xanh đòi hỏi những thay đổi sâu rộng hơn, từ vật tư đầu vào, quy trình canh tác đến quản lý tài nguyên và giảm phát thải. Khi các tiêu chuẩn môi trường trở thành điều kiện bắt buộc để tiếp cận thị trường quốc tế, doanh nghiệp càng cần đi đầu trong việc chuẩn hóa quy trình, đầu tư công nghệ và chia sẻ chi phí ban đầu với nông dân.

Nông dân ở vị trí trung tâm của chuyển đổi

Tại diễn đàn, bàn về yếu tố quyết định thành công của chuyển đổi, ông Thái Như Hiệp – Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê – Ca cao Việt Nam cho rằng, mọi chiến lược chỉ thực sự bền vững khi xuất phát từ nhu cầu thực tế của người nông dân. Theo ông, câu hỏi cốt lõi của chuyển đổi không nằm ở công nghệ hiện đại đến đâu, mà là sản phẩm có bán được hay không, thu nhập của người sản xuất có được cải thiện và đất canh tác có được bảo vệ cho các thế hệ sau.

Nếu chuyển đổi số và xanh chỉ dừng ở cấp quản trị doanh nghiệp hoặc phục vụ yêu cầu của thị trường xuất khẩu mà không mang lại hiệu quả kinh tế trực tiếp cho nông dân, rất khó tạo động lực để duy trì lâu dài. Do đó, xây dựng chuỗi giá trị bền vững cần gắn với việc đảm bảo sinh kế, thu nhập ổn định và sự tham gia chủ động của người sản xuất.

Quan điểm này cho thấy, chuyển đổi không chỉ là câu chuyện của công nghệ, mà là bài toán kinh tế – xã hội, đòi hỏi sự phân bổ hài hòa lợi ích giữa các chủ thể trong chuỗi.

Nhấn mạnh thêm tại diễn đàn, ông Hồ Xuân Hùng cho rằng: chuyển đổi số và chuyển đổi xanh chỉ bền vững khi doanh nghiệp đứng ra tổ chức chuỗi liên kết, chia sẻ rủi ro và đảm bảo đầu ra cho nông dân. Đây là yếu tố then chốt để khắc phục tình trạng “lệch pha” giữa doanh nghiệp có nguồn lực và nông dân còn hạn chế về vốn, kỹ năng và khả năng tiếp cận thị trường.

Việc chia sẻ rủi ro có thể được thực hiện thông qua các cam kết tiêu thụ sản phẩm, hỗ trợ kỹ thuật, tài chính cho hợp tác xã, hoặc các chương trình hợp tác dài hạn về công nghệ và tiêu chuẩn sản xuất. Khi lợi ích và trách nhiệm được gắn kết chặt chẽ, các chuỗi liên kết sẽ có đủ sức bền để thích ứng với biến động thị trường và yêu cầu ngày càng cao của người tiêu dùng quốc tế.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp đã chủ động đầu tư công nghệ, áp dụng các tiêu chuẩn quốc tế như ISO, BAP, ASC Feed trong sản xuất và quản lý chuỗi cung ứng. Việc kiểm soát nguyên liệu đầu vào, truy xuất nguồn gốc và minh bạch dữ liệu đã giúp nông sản Việt từng bước chinh phục các thị trường khó tính như Mỹ, EU và Nhật Bản.

Chuyển đổi phải bắt đầu từ chuỗi giá trị

Từ góc nhìn ngành phân bón, Tiến sĩ Phùng Hà - Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho rằng chuyển đổi số và chuyển đổi xanh không thể triển khai rời rạc, mà phải bắt đầu từ chuỗi giá trị, trong đó doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt và chịu trách nhiệm đồng hành.

Theo Tiến sĩ Phùng Hà, nếu chỉ đặt yêu cầu “xanh hóa” lên vai người nông dân, quá trình chuyển đổi sẽ khó đạt hiệu quả bởi chi phí đầu tư, rủi ro thị trường và biến động giá cả đều vượt quá khả năng tự xoay xở của các hộ sản xuất nhỏ lẻ. Chuyển đổi xanh không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật canh tác, mà là sự thay đổi toàn diện từ vật tư đầu vào, quy trình sản xuất, thu hoạch đến tiêu thụ.

Ông nhấn mạnh, trong bối cảnh thị trường quốc tế ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn về môi trường, phát thải và truy xuất nguồn gốc, việc phát triển phân bón thông minh, phân bón sinh học gắn với nền tảng số là xu hướng tất yếu. Tuy nhiên, chuyển đổi chỉ bền vững khi mang lại hiệu quả kinh tế rõ ràng. “Nếu nông dân không thấy thu nhập được cải thiện, không có đầu ra ổn định, rất khó duy trì các tiêu chuẩn xanh lâu dài,” Tiến sĩ Phùng Hà khẳng định.

Để chuyển đổi số và xanh trở thành động lực thực sự của nông nghiệp Việt Nam, cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và nông dân. Hoàn thiện hạ tầng số, xây dựng nền tảng dữ liệu dùng chung, chuẩn hóa truy xuất nguồn gốc, cùng các chính sách khuyến khích đầu tư công nghệ là những bước đi cần thiết trong giai đoạn tới.

Khi doanh nghiệp thực sự giữ vai trò “đầu tàu”, nông dân được đặt ở vị trí trung tâm và các bên cùng chia sẻ rủi ro, chuyển đổi số – xanh sẽ không chỉ là khẩu hiệu, mà trở thành động lực nâng cao giá trị, sức cạnh tranh và vị thế của nông nghiệp Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Nguyễn Duyên