Tăng trưởng xanh: “Con đường” để nâng cao chất lượng tăng trưởng

Xu hướng phát triển tất yếu

Sau bốn thập kỷ tăng trưởng nhanh, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu về gia tăng quy mô kinh tế, chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, năng lượng hóa thạch, lao động giá rẻ và mở rộng đầu tư đang bộc lộ ngày càng rõ những giới hạn về chất lượng, hiệu quả và tính bền vững. Trong bối cảnh đó, tăng trưởng xanh không còn là một lựa chọn mang tính khuyến nghị, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu đối với nền kinh tế Việt Nam.

Phân tích cụ thể về yêu cầu chuyển sang mô hình tăng trưởng xanh, TS. Phạm Văn Phong (Tạp chí Cộng sản) cho rằng, dù duy trì tốc độ tăng trưởng khá cao trong giai đoạn 2011-2025, kinh tế Việt Nam vẫn chủ yếu dựa vào mở rộng vốn và lao động, trong khi đóng góp của khoa học - công nghệ và năng suất các nhân tố tổng hợp còn thấp. Mô hình tăng trưởng “thâm dụng” này không chỉ làm suy giảm dư địa tăng trưởng trong dài hạn, mà còn kéo theo hệ lụy môi trường ngày càng nghiêm trọng, thể hiện ở cường độ phát thải cao, ô nhiễm không khí, suy giảm tài nguyên và đa dạng sinh học. Do đó, tăng trưởng xanh được xem là con đường bắt buộc để Việt Nam chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu, bảo đảm chất lượng và tính bền vững của phát triển.

Bên cạnh đó, theo TS. Nguyễn Thị Hồng Tâm - Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, áp lực từ biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường càng làm nổi bật tính tất yếu của tăng trưởng xanh. Theo một số nghiên cứu, Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, với thiệt hại kinh tế hàng năm tương đương vài phần trăm GDP và có nguy cơ gia tăng mạnh trong các thập kỷ tới nếu không thay đổi mô hình phát triển.

Bởi vậy, TS. Tâm cho rằng, nếu tiếp tục duy trì mô hình tăng trưởng dựa trên khai thác tài nguyên và năng lượng hóa thạch thì các chi phí môi trường, y tế và an sinh xã hội sẽ ngày càng lớn và bào mòn thành quả phát triển kinh tế. Do đó, tăng trưởng xanh không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là lựa chọn kinh tế hợp lý nhằm giảm thiểu rủi ro dài hạn cho nền kinh tế.

Bên cạnh sức ép nội tại, GS,TS. Đinh Đức Trường - Đại học Kinh tế Quốc dân nhấn mạnh yêu cầu tăng trưởng xanh còn đến từ bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Hiện nay, xu thế toàn cầu đang chuyển mạnh sang các chuẩn mực phát triển carbon thấp, thể hiện qua cam kết phát thải ròng bằng 0 của nhiều nền kinh tế lớn và sự xuất hiện của các công cụ thương mại xanh như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu.

Theo GS,TS. Đinh Đức Trường, những “luật chơi mới” này đang tạo áp lực trực tiếp lên các ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam như thép, xi măng, dệt may, nông - thủy sản... Trong bối cảnh đó, tăng trưởng xanh không còn là lựa chọn mang tính tự nguyện, mà đã trở thành điều kiện để hàng hóa Việt Nam duy trì khả năng tiếp cận thị trường và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở chiều ngược lại, các chuyên gia cũng chỉ rõ, tăng trưởng xanh mở ra những cơ hội lớn để tái cấu trúc nền kinh tế và hình thành các động lực tăng trưởng mới.

Theo TS. Phạm Văn Phong, Việt Nam có lợi thế đặc biệt về tiềm năng năng lượng tái tạo, nhất là điện gió và điện mặt trời, với quy mô tiềm năng vượt xa nhu cầu điện hiện tại. Thực tế, nhờ các chính sách khuyến khích phù hợp, Việt Nam đã có bước phát triển nhanh trong lĩnh vực năng lượng sạch, từng vươn lên nhóm dẫn đầu Đông Nam Á về công suất lắp đặt năng lượng tái tạo. Đây được xem là nền tảng quan trọng để Việt Nam từng bước chuyển dịch cơ cấu năng lượng theo hướng carbon thấp, giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và tăng cường an ninh năng lượng trong dài hạn.

Không chỉ trong lĩnh vực năng lượng, tăng trưởng xanh còn tạo cơ hội thu hút nguồn lực đầu tư và công nghệ từ bên ngoài. TS. Nguyễn Thị Hồng Tâm nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh các tập đoàn đa quốc gia và các quỹ tài chính toàn cầu ngày càng ưu tiên tiêu chí ESG, Việt Nam có thể nâng cao sức hấp dẫn đầu tư nếu sớm định vị  là điểm đến của các dự án xanh và bền vững. Các sáng kiến hợp tác quốc tế như Đối tác chuyển đổi năng lượng công bằng (JETP) cho thấy khả năng huy động các nguồn lực tài chính và công nghệ lớn để hỗ trợ quá trình chuyển đổi xanh. Nếu tận dụng tốt, Việt Nam không chỉ thu hút vốn mà còn có cơ hội tiếp nhận tri thức, công nghệ mới, qua đó nâng cao năng lực nội sinh của nền kinh tế.

Gỡ rào cản để hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xanh

Tuy mở ra nhiều cơ hội phát triển mới, song quá trình hiện thực hóa tăng trưởng xanh ở Việt Nam cũng đang đối mặt với không ít lực cản.

Theo đánh giá của TS. Nguyễn Thị Hồng Tâm, một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu đồng bộ của thể chế và chính sách. Thời gian qua, dù Việt Nam đã ban hành nhiều chiến lược, chương trình liên quan đến tăng trưởng xanh, biến đổi khí hậu và phát triển bền vững, song hệ thống chính sách vẫn còn phân tán, chồng chéo và thiếu cơ chế điều phối hiệu quả.

“Việc thiếu một khung thể chế thống nhất khiến quá trình triển khai ở các bộ, ngành và địa phương gặp nhiều lúng túng, làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực và kéo dài thời gian chuyển đổi. Trong bối cảnh yêu cầu chuyển đổi xanh ngày càng cấp bách, hệ thống chính sách chưa đồng bộ có thể làm mất đi những cơ hội phát triển bứt phá của Việt Nam” – TS. Tâm nhấn mạnh.

Bài toán nguồn lực tài chính cũng là rào cản lớn đối với tăng trưởng xanh. GS,TS. Đinh Đức Trường chỉ rõ, chuyển đổi sang nền kinh tế carbon thấp đòi hỏi lượng vốn đầu tư rất lớn cho năng lượng tái tạo, hạ tầng giao thông xanh, công nghiệp sạch và đô thị bền vững. Trong khi đó, dư địa ngân sách nhà nước có hạn, còn khu vực tư nhân vẫn gặp khó trong tiếp cận các nguồn vốn dài hạn với chi phí hợp lý. Thị trường tài chính xanh trong nước mới ở giai đoạn khởi đầu, chưa phát triển mạnh mẽ, khiến dòng vốn cho các dự án xanh chưa được khơi thông tương xứng với nhu cầu.

Cùng với tài chính, theo các chuyên gia, hạn chế về công nghệ và hạ tầng cũng đang làm chậm quá trình chuyển đổi xanh. Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào công nghệ nhập khẩu, trong khi năng lực đổi mới sáng tạo nội sinh còn yếu. Hạ tầng lưới điện, giao thông và logistics chưa theo kịp yêu cầu phát triển nhanh của năng lượng tái tạo và các ngành kinh tế xanh. Do đó, nếu không có bước đi bài bản, quá trình chuyển đổi năng lượng có thể phát sinh rủi ro về an ninh năng lượng và chi phí sản xuất, từ đó tác động ngược trở lại tăng trưởng kinh tế trong ngắn hạn…

Từ những thách thức đó, các chuyên gia cho rằng điều kiện tiên quyết để thúc đẩy tăng trưởng xanh là phải thay đổi cách tiếp cận chính sách, đưa tăng trưởng xanh trở thành trung tâm của chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Theo đó, cần tích hợp mục tiêu xanh hóa vào mọi quyết sách phát triển, từ quy hoạch, đầu tư công đến chính sách công nghiệp và thương mại, thay vì tách rời thành các chương trình riêng lẻ. Chỉ khi tăng trưởng xanh trở thành tiêu chí đánh giá hiệu quả phát triển, quá trình chuyển đổi mới có thể diễn ra thực chất và đồng bộ.

Song song với đó, việc hoàn thiện thể chế và các công cụ kinh tế cho tăng trưởng xanh được xem là khâu đột phá, thông qua việc ban hành đầy đủ các quy định liên quan đến thị trường carbon, định giá phát thải, các cơ chế khuyến khích đầu tư xanh… Đây không chỉ là yêu cầu để thực hiện các cam kết quốc tế, mà còn là cách tạo tín hiệu thị trường rõ ràng, thúc đẩy doanh nghiệp chủ động đổi mới công nghệ và mô hình sản xuất theo hướng bền vững.

Cuối cùng, tăng trưởng xanh chỉ có thể thành công nếu được hỗ trợ bởi nguồn lực tài chính đa dạng và nguồn nhân lực chất lượng cao. Theo đó, cần kết hợp hiệu quả giữa đầu tư công mang tính “vốn mồi”, nguồn lực tư nhân và các dòng vốn quốc tế cho khí hậu, đồng thời phát triển thị trường tài chính xanh với khung pháp lý minh bạch. Cùng với đó là chiến lược phát triển và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực xanh. Đây chính là nền tảng để biến tăng trưởng xanh từ một định hướng chiến lược thành động lực phát triển bền vững, giúp Việt Nam vừa nắm bắt được cơ hội mới, vừa vượt qua những thách thức ngày càng lớn của mô hình tăng trưởng truyền thống./.

TUẤN MINH