Chuẩn mực kiểm toán: Câu chuyện lịch sử và bài học kinh nghiệm quốc tế

Từ một án lệ cuối thế kỷ XIX…

Nhắc đến CMKTNN, không ít kiểm toán viên (KTV) vẫn mang tâm thế “kính nhi viễn chi”: Biết là quan trọng nhưng “ngại” tiếp cận vì cho rằng chuẩn mực trừu tượng, trong khi quy trình, thủ tục hay hướng dẫn kiểm toán lại cụ thể và gần gũi hơn. Thế nhưng, nếu nhìn CMKTNN dưới góc độ lịch sử hình thành và phát triển, ta sẽ nhận ra rằng mỗi chuẩn mực không chỉ là tập hợp các điều khoản, mà còn là sự kết tinh của những bài học đắt giá được đánh đổi bằng sai lầm, tổn thất và cả những cú sụp đổ chấn động của ngành kiểm toán thế giới.

Cách đây hơn 100 năm, vào cuối thế kỷ XIX, vụ gian lận mang tên “Công ty Dệt bông Kingston số 2” (1896) tại Anh đã trở thành một dấu mốc quan trọng trong lịch sử kiểm toán. Trong nhiều năm liền, dù thua lỗ nghiêm trọng, công ty này vẫn báo cáo có lãi bằng cách thổi phồng giá trị hàng tồn kho thông qua ghi nhận sai số lượng và đơn giá. Khi gian lận bị phanh phui, KTV phải ra tòa với cáo buộc không hoàn thành trách nhiệm nghề nghiệp.

Tòa sơ thẩm cho rằng KTV có sai sót và phải chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, Tòa phúc thẩm đã đưa ra một phán quyết mang tính bước ngoặt: KTV có nghĩa vụ “giữ cảnh giác” và kiểm tra một cách hợp lý, nhưng không bị yêu cầu phải chủ động truy tìm gian lận khi không có dấu hiệu đáng ngờ. Chính án lệ này đã đặt nền móng cho quan niệm truyền thống về trách nhiệm của KTV và trở thành tiền thân của nhiều chuẩn mực kiểm toán sau này, trong đó có CMKTNN Việt Nam số 2240 - Trách nhiệm của KTV nhà nước liên quan đến gian lận trong cuộc kiểm toán tài chính.

…đến những cú sốc đầu thế kỷ XXI

Hơn một thế kỷ sau, thế giới kế toán - kiểm toán đã thay đổi sâu sắc. Gian lận không còn dừng lại ở việc kê khống hàng tồn kho với quy mô vài triệu đô la Mỹ, mà trở nên tinh vi, có hệ thống và gây thiệt hại lên tới hàng chục tỷ đô la Mỹ. Vụ bê bối Enron (Mỹ, 2001) là minh chứng điển hình.

Enron từng là tập đoàn năng lượng hàng đầu nước Mỹ, hoạt động trong nhiều lĩnh vực từ điện, khí đốt đến viễn thông và tài chính. Doanh nghiệp này đã sử dụng hàng loạt thủ thuật kế toán tinh vi: Ghi nhận trước lợi nhuận chưa chắc chắn, lập hàng trăm công ty con và công ty liên kết để giấu nợ, giấu lỗ, qua đó duy trì hình ảnh tăng trưởng ngoạn mục trong khi thực chất đang gánh một khối nợ khổng lồ.

Công ty kiểm toán Arthur Andersen - một thành viên của “Bộ Ngũ quyền lực” (Big Five) thời bấy giờ - đã chấp nhận các phương pháp kế toán này mà không đặt câu hỏi đầy đủ về bản chất kinh tế của các giao dịch. Dù không bị kết tội hình sự, uy tín của Arthur Andersen đã sụp đổ hoàn toàn, dẫn đến sự tan rã của cả một “đế chế” kiểm toán và khiến khoảng 28.000 KTV trên toàn cầu mất việc làm.

Khi trách nhiệm của kiểm toán viên được mở rộng

Những cú sốc như Enron buộc cộng đồng quốc tế phải nhìn nhận lại vai trò và trách nhiệm của KTV đối với gian lận. Cuối thập niên 2000, Chuẩn mực kiểm toán quốc tế ISA 240 - Trách nhiệm của KTV đối với gian lận - được sửa đổi sâu rộng. Theo đó, gian lận vẫn là trách nhiệm chính của Ban Giám đốc, nhưng KTV không còn chỉ “đứng ngoài” mà phải chịu trách nhiệm liên đới.

Cụ thể, KTV phải duy trì óc hoài nghi nghề nghiệp, đánh giá và nhận diện rủi ro gian lận, thảo luận về gian lận trong suốt quá trình kiểm toán và thực hiện các thủ tục chuyên sâu nhằm phát hiện dấu hiệu bất thường, như sự can thiệp của lãnh đạo cấp cao vào bút toán kế toán hay các giao dịch phát sinh vào thời điểm bất thường. Nói cách khác, KTV ngày nay không chỉ “giữ cảnh giác” mà còn phải chủ động hơn trong việc truy vết gian lận.

Chuẩn mực ISA 240 sau đó được Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) tiếp thu, sửa đổi thành ISSAI 1240 và phiên bản cập nhật gần nhất là ISSAI 2240. Trên cơ sở đó, Kiểm toán nhà nước Việt Nam (KTNN) đã áp dụng có chọn lọc để ban hành CMKTNN số 1240 và sau này là CMKTNN số 2240 - Trách nhiệm của KTV nhà nước liên quan đến gian lận trong kiểm toán tài chính.

Tích lũy kinh nghiệm từ thế giới

Nhìn lại hành trình hình thành và phát triển của một chuẩn mực, có thể thấy CMKTNN không hề khô khan. Cô đọng trong vài nghìn con chữ là những bài học kinh nghiệm được tích lũy qua hàng trăm năm, đánh đổi bằng hàng tỷ đô la Mỹ thiệt hại, hàng chục nghìn người mất việc làm và sự sụp đổ của những tên tuổi từng được xem là “bất khả xâm phạm”. Việc lơ là trách nhiệm nghề nghiệp không chỉ gây tổn hại cho KTV mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến tổ chức và lợi ích công chúng.

Không chỉ phản ánh thực tiễn, CMKTNN còn không ngừng tự điều chỉnh để thích ứng với bối cảnh mới. Sự chuyển biến từ quan niệm “KTV không có trách nhiệm chủ động truy tìm gian lận” sang “KTV phải tham gia tích cực hơn trong phòng ngừa và phát hiện gian lận” là minh chứng rõ nét cho khả năng tự hoàn thiện đó. KTNN Việt Nam đã bám sát xu thế quốc tế thông qua các lần ban hành hệ thống CMKTNN vào các năm 1999, 2010, 2016 và gần nhất là 2024.

Đặc biệt, năm 2025, KTNN đã tham gia xây dựng quy định về phối hợp chuyển hồ sơ có dấu hiệu tội phạm được phát hiện trong quá trình kiểm toán sang cơ quan điều tra. Quy định này đã góp phần hoàn thiện chu trình ứng phó với gian lận, từ phát hiện dấu hiệu theo CMKTNN số 2240, thu thập bằng chứng, làm rõ bản chất của gian lận xem có dấu hiệu tội phạm, gây thất thoát, lãng phí tài chính công, tài sản công hay không, đến chuyển hồ sơ phục vụ điều tra và kiến nghị xử lý.

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ đặt ra yêu cầu cập nhật CMKTNN trong tương lai gần. Bởi chậm thay đổi đồng nghĩa với thụt lùi - một bài học mà lịch sử kiểm toán thế giới đã nhiều lần nhắc nhở.

Từ cuối thế kỷ XIX, một chuẩn mực kiểm toán đã manh nha hình thành và cho đến nay, thế giới đã trải qua hơn 100 năm điều chỉnh, phát triển hệ thống chuẩn mực kiểm toán. Với lợi thế đi sau, chúng ta có cơ hội rút ngắn con đường, kế thừa trọn vẹn kinh nghiệm quốc tế. Có thể ví hệ thống CMKTNN Việt Nam như một tuyến cao tốc nhiều làn, hiện đại và liên tục được nâng cấp. Phần việc còn lại thuộc về mỗi KTV: Trang bị kiến thức, kỹ năng và kinh nghiệm vận dụng để có thể đi nhanh hơn, xa hơn và an toàn hơn trên con đường ấy./.

HÀ MINH TRUNG