Kiểm toán ESG vì một tương lai bền vững
Kiểm toán - Ngày đăng : 10:44, 24/02/2026
Xu hướng mới và thông lệ quốc tế
Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang đối mặt với những thách thức đa chiều từ biến đổi khí hậu, bất bình đẳng xã hội đến các khủng hoảng quản trị, phát triển bền vững đã trở thành định hướng chiến lược của nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế. Trong khu vực công, yêu cầu không chỉ dừng ở việc sử dụng ngân sách đúng quy định mà còn phải đảm bảo các chính sách, chương trình và dự án công mang lại tác động tích cực về môi trường, xã hội và quản trị. Bối cảnh mới đang đặt lên vai các SAI nhiệm vụ mới: Trở thành những “nhà kiểm toán bền vững”, bên cạnh vai trò “gác cổng” cho việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công. Theo đó, mục tiêu kiểm toán ESG nổi lên như một xu hướng mới trong hoạt động của các SAI.
Với quan điểm toàn diện, cuộc kiểm toán ESG yêu cầu cách tiếp cận tích hợp, hệ thống và biện chứng theo ba trụ cột: Môi trường, xã hội và quản trị. Ba trụ cột này được xem xét trong mối quan hệ biện chứng: Quản trị yếu kém (G) có thể dẫn đến vi phạm môi trường (E), suy thoái môi trường sẽ gây ra các bất ổn xã hội (S). Do đó, kiểm toán ESG trong khu vực công không chỉ là một xu hướng nhất thời mà là một yêu cầu cấp thiết để đảm bảo tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và niềm tin của công chúng vào khả năng của các quốc gia trong việc giải quyết các thách thức toàn cầu.
Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) đóng vai trò trung tâm trong việc định hình chuẩn mực và phương pháp luận cho xu hướng kiểm toán mới này. INTOSAI đã ban hành chuẩn mực và các văn bản hướng dẫn (ISSAI 5202 - Phát triển bền vững - Vai trò của các SAI ban hành năm 2019). Nhóm Công tác về kiểm toán môi trường (WGEA) được thành lập nhằm hỗ trợ các SAI trong kiểm toán môi trường - trụ cột trọng tâm của ESG. Cơ quan Phát triển sáng kiến của INTOSAI (IDI) đã phát triển Mô hình kiểm toán bền vững (ISAM) nhằm hỗ trợ các SAI thực hiện kiểm toán bền vững một cách hệ thống, toàn diện và so sánh được giữa các quốc gia.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy tại châu Âu, nơi các quy định về ESG đang dẫn đầu thế giới, Tòa Thẩm kế châu Âu (ECA) đặc biệt chú trọng tính xác thực của các thông tin bền vững thông qua sự giám sát chặt chẽ việc sử dụng thông tin báo cáo bền vững vào các hoạt động kinh tế - xã hội. Để thể hiện vai trò “nêu gương”, ECA tự thực hiện báo cáo bền vững hằng năm, công bố chi tiết các tác động kinh tế, môi trường và xã hội từ chính hoạt động của mình; đồng thời tổ chức “Diễn đàn Báo cáo bền vững” để thảo luận về sự tương thích các quy định và thực hành bền vững giữa khu vực công và tư.
Trong khi đó, KTNN Vương quốc Anh (NAO) thực hiện các cuộc kiểm toán chuyên đề về các vấn đề nóng như rủi ro lũ lụt, rác thải, đặc biệt là chương trình Net Zero. NAO cung cấp các Hướng dẫn thực hành tốt về hoạt động bền vững để các đơn vị thực hiện, trong đó chi tiết hóa cách thức công bố phát thải Scope 1, 2, 3 của các Bộ, ngành cũng như cách tích hợp khung TCFD (Lực lượng đặc nhiệm về công bố tài chính liên quan đến khí hậu) vào báo cáo thường niên của Chính phủ.
KTNN Ấn Độ (CAG) thành lập Trung tâm quốc tế về kiểm toán môi trường và phát triển bền vững từ năm 2013. CAG áp dụng khung Báo cáo trách nhiệm kinh doanh và bền vững của Ủy ban chứng khoán Ấn Độ để kiểm toán các doanh nghiệp nhà nước nhằm chuẩn hóa dữ liệu so sánh giữa khu vực công và tư, đảm bảo tính bền vững đồng bộ quốc gia.
Bước đi tất yếu của Kiểm toán nhà nước Việt Nam
Xác định kiểm toán môi trường là một trụ cột quan trọng trong Chiến lược phát triển KTNN đến năm 2030, KTNN đã ban hành Hướng dẫn kiểm toán môi trường năm 2019, sửa đổi năm 2023 và vẫn đang tiếp tục bổ sung, cập nhật. KTNN cũng đã triển khai nhiều cuộc kiểm toán độc lập, lồng ghép về nhiều khía cạnh của lĩnh vực môi trường (nước, rác thải, biến đổi khí hậu…) và một số cuộc kiểm toán liên quan đến xã hội bền vững (Chương trình mục tiêu quốc gia nông thôn mới, giảm nghèo bền vững…).
Cam kết mạnh mẽ của Chính phủ Việt Nam tại COP26 về việc đạt mức phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050 cùng với Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã tạo ra một hành lang pháp lý và nhu cầu cấp thiết cho hoạt động kiểm toán ESG. Tuy nhiên, để đáp ứng yêu cầu thực tiễn và xu thế phát triển của thế giới, KTNN cần chuyển dịch từ kiểm toán tuân thủ môi trường sang kiểm toán ESG toàn diện. Theo đó, KTNN cần xây dựng lộ trình phát triển kiểm toán ESG cụ thể, tập trung vào hai vấn đề cốt lõi sau:
Tích hợp ESG vào các loại hình kiểm toán: Kiểm toán ESG không phải là một loại hình kiểm toán riêng biệt mà là một lĩnh vực liên quan đến cả ba loại hình kiểm toán tài chính, tuân thủ, hoạt động. KTNN cần xây dựng lộ trình mục tiêu, nội dung, tiêu chí, phương pháp… kiểm toán ESG đối với từng loại hình kiểm toán phù hợp với bối cảnh kinh tế - xã hội và điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của Ngành để đảm bảo tính khả thi, kế thừa và phát triển.
Nâng cao năng lực thực hiện kiểm toán ESG: Vấn đề này đặt ra yêu cầu luật hóa vai trò của KTNN trong kiểm toán ESG, trao quyền tiếp cận dữ liệu môi trường không hạn chế, từng bước yêu cầu bắt buộc các đơn vị công thực hiện báo cáo bền vững theo chuẩn mực quốc tế.
Cùng với đó, KTNN một mặt cần đa dạng hóa nguồn dữ liệu (thu thập dữ liệu từ các hệ thống quan trắc tự động, dữ liệu vệ tinh, phản hồi từ cộng đồng dân cư…); mặt khác, Chính phủ và KTNN cần triển khai lộ trình chuyển đổi số theo các giai đoạn (Công cụ mã nguồn mở, AI cơ bản, công cụ gắn thẻ địa lý; Hệ thống thông tin địa lý nâng cao, viễn thám, phân tích dữ liệu lớn; AI chuyên sâu, máy bay không người lái, Internet vạn vật…) để nâng cao năng lực giám sát độc lập và khách quan.
KTNN cần nghiên cứu áp dụng các khung đánh giá tiên tiến (IFRS S1, S2; mô hình BRSR của Ấn Độ…) để tăng cường tính minh bạch và khả năng so sánh. Song hành với việc đào tạo, nâng cao năng lực cho kiểm toán viên, KTNN cần xây dựng mạng lưới chuyên gia tư vấn độc lập để củng cố đánh giá đối với các vấn đề kỹ thuật phức tạp như đánh giá tác động môi trường, đa dạng sinh học, ảnh hưởng xã hội… Việc tận dụng tối đa các nguồn lực hỗ trợ từ INTOSAI WGEA, IDI và các SAI đối tác giúp cập nhật phương pháp luận và chia sẻ dữ liệu về các vấn đề môi trường xuyên biên giới.
Tóm lại, sự chuyển dịch sang kiểm toán ESG là một bước tiến tất yếu trong quá trình hiện đại hóa nền quản trị công toàn cầu. Đối với các SAI, trong đó có KTNN Việt Nam, đây vừa là cơ hội để nâng cao vị thế, vừa là thách thức đòi hỏi sự đổi mới toàn diện. Trong kỷ nguyên mà sự bền vững quyết định sự tồn vong, kiểm toán ESG không chỉ là công cụ giám sát mà là lá chắn bảo vệ lợi ích của thế hệ tương lai, đảm bảo rằng “sự phát triển của ngày hôm nay không vay mượn từ tài nguyên của ngày mai”./.