Đổi mới mô hình tăng trưởng: Mệnh lệnh cho khát vọng “vươn mình”

Mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dần tới hạn

Nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi mới, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương Nguyễn Thanh Nghị cho biết, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử. Từ một nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, Việt Nam đã vươn lên trở thành một trong những nền kinh tế năng động của khu vực, với quy mô GDP tăng mạnh, thu nhập bình quân đầu người được cải thiện rõ rệt. Việt Nam gia nhập nhóm quốc gia có thu nhập trung bình từ năm 2008 và đến cuối năm 2025 đã bước vào nhóm nước thu nhập trung bình cao. Quy mô GDP năm 2025 đứng thứ 4 ASEAN, thứ 32 thế giới, đồng thời nằm trong nhóm 20 quốc gia có quy mô thương mại lớn nhất toàn cầu.

Tuy nhiên, đi cùng với những thành tựu đó, MHTT hiện nay cũng đang bộc lộ nhiều bất cập và dần tới hạn. Ông Nguyễn Thanh Nghị chỉ rõ, tăng trưởng kinh tế vẫn chủ yếu theo chiều rộng, dựa nhiều vào vốn, khai thác tài nguyên và lao động giá rẻ, trong khi các động lực tăng trưởng theo chiều sâu chưa được khai thác hiệu quả.

Chất lượng tăng trưởng tiếp tục là điểm nghẽn lớn. Đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) dù đã được cải thiện nhưng vẫn thấp so với các nền kinh tế công nghiệp hóa thành công, chỉ khoảng 47% GDP trong giai đoạn 2020-2025, trong khi nhiều quốc gia đạt mức trên 50-60%. Năng suất lao động tăng chậm, bình quân giai đoạn này chỉ đạt 5,3%, thấp hơn mục tiêu đề ra và còn khoảng cách khá xa so với nhiều nước trong khu vực.

Cơ cấu kinh tế cũng bộc lộ nhiều hạn chế. Công nghiệp vẫn chủ yếu dựa vào gia công, lắp ráp, phụ thuộc lớn vào nhập khẩu nguyên liệu và công nghệ. Nông nghiệp chậm đổi mới, còn manh mún, thiếu liên kết chuỗi giá trị. Các mô hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tri thức phát triển chưa tương xứng với tiềm năng và lợi thế của đất nước.

Ở góc nhìn khác, GS,TS. Hoàng Văn Cường - Ủy viên Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội - cho rằng tăng trưởng của Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào khu vực FDI, khi xuất khẩu từ khu vực này chiếm hơn 70% tổng kim ngạch. Dù xuất khẩu đạt quy mô gần 500 tỷ USD, song giá trị Việt Nam thực sự giữ lại chỉ khoảng 20%. Nền kinh tế chủ yếu tham gia vào những khâu có giá trị gia tăng thấp trong chuỗi sản xuất toàn cầu. Nếu tiếp tục duy trì MHTT này, Việt Nam không chỉ bỏ lỡ cơ hội nâng cao năng suất lao động và trình độ công nghệ, mà còn đối mặt nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình. “Vì vậy, thay đổi MHTT không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc” - ông Cường nhấn mạnh.

Yêu cầu đổi mới MHTT càng trở nên cấp bách trong bối cảnh quốc tế nhiều biến động. Theo TS. Đặng Đức Anh - Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách, chiến lược Trung ương), bất ổn địa chính trị và cạnh tranh thương mại giữa các nền kinh tế lớn khiến môi trường toàn cầu ngày càng khó lường, tác động trực tiếp đến xuất khẩu và dòng vốn FDI. Chuỗi cung ứng toàn cầu bị đứt gãy và tái cấu trúc buộc các quốc gia, trong đó có Việt Nam, phải chuyển hướng chiến lược phát triển theo hướng nâng cao năng lực nội sinh và khả năng thích ứng.

Cùng với đó, cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, với trọng tâm là công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn, đang mở ra không gian tăng trưởng mới. Đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để Việt Nam rút ngắn khoảng cách phát triển nếu biết tận dụng công nghệ để đào tạo lại nguồn nhân lực và thúc đẩy các mô hình kinh doanh sáng tạo.

Ngoài ra, yêu cầu phát triển bền vững ngày càng trở nên cấp thiết khi tài nguyên thiên nhiên dần cạn kiệt, trong khi tác động của biến đổi khí hậu ngày càng nghiêm trọng. Điều này buộc Việt Nam phải chuyển sang một MHTT mới, giải quyết đồng thời bài toán tăng trưởng, hiệu quả sử dụng nguồn lực và bảo vệ môi trường.

Con đường bắt buộc để bứt phá…

Năm 2026, Việt Nam đặt mục tiêu phấn đấu tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, tạo nền tảng cho quỹ đạo tăng trưởng dài hạn. Trước mục tiêu đầy thách thức này, đổi mới MHTT mang ý nghĩa then chốt, có tính quyết định đối với khả năng bứt phá của nền kinh tế.

Chỉ đạo tại Hội nghị tổng kết công tác năm 2025 của Chính phủ và chính quyền địa phương, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu chuyển đổi căn bản MHTT theo hướng lấy khoa học - công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo làm trung tâm của chiến lược phát triển. Đây là điều kiện then chốt để vượt bẫy thu nhập trung bình và duy trì tăng trưởng cao, bền vững. “Chuyển đổi MHTT dựa vào khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo là con đường bắt buộc để hiện thực hóa hai mục tiêu 100 năm của đất nước” - Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh.

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định yêu cầu xây dựng MHTT mới nhằm nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế; lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính.

Để xác lập MHTT mới, yêu cầu trước hết là chuyển đổi mạnh mẽ tư duy phát triển: Từ tăng trưởng theo chiều rộng sang chiều sâu; từ dựa vào tài nguyên và lao động giá rẻ sang dựa vào tri thức, công nghệ và năng suất; từ quản lý sang kiến tạo phát triển; từ Nhà nước “làm thay” sang tạo điều kiện để doanh nghiệp và xã hội sáng tạo. Đồng thời, cần phát huy đầy đủ vai trò của các thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, mở đường, còn kinh tế tư nhân thực sự trở thành động lực quan trọng của nền kinh tế.

Chuyên gia kinh tế, PGS,TS. Lê Xuân Bá kiến nghị, đổi mới MHTT phải được triển khai bằng hệ thống giải pháp chính sách đồng bộ và đủ mạnh. Trọng tâm trước hết là tiếp tục hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường kinh doanh, bảo đảm quyền tự do kinh doanh và tạo động lực cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển. Phân cấp, phân quyền cần đi đôi với nâng cao trách nhiệm giải trình để nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia.

Song song với cải cách thể chế, các chính sách thúc đẩy đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần hướng tới kết quả, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu - phát triển, nâng cao năng lực công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Thu hút FDI cũng cần chuyển mạnh từ số lượng sang chất lượng, gắn với chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực và liên kết chặt chẽ với doanh nghiệp trong nước.

Cuối cùng, đổi mới MHTT phải gắn với phát triển con người và bảo đảm tính bền vững. Tăng trưởng nhanh cần đi đôi với tiến bộ, công bằng xã hội và bảo vệ môi trường; kinh tế xanh, kinh tế số và kinh tế tuần hoàn cần được xác định là hướng đi tất yếu để mở rộng không gian phát triển trong dài hạn.

Năm 2026 không chỉ là năm khởi đầu của một giai đoạn phát triển mới, mà còn là năm bản lề định hình quỹ đạo tăng trưởng cho giai đoạn 2026-2030 và xa hơn. Thực hiện thành công đổi mới MHTT sẽ là nền tảng để Việt Nam bứt phá, nâng cao sức cạnh tranh và khẳng định vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu./.

THIỆN TRẦN