Sắp xếp giáo dục đại học: Tinh gọn để nâng cao hiệu lực, hiệu quả. Bài 2: “Mạnh ai nấy làm” - nguồn lực phân tán, giáo dục đại học lớn nhưng chưa mạnh

Mở ngành tràn lan, đào tạo chưa… đạt chuẩn

Hàng loạt con số “biết nói” như: mỗi năm có tới hàng chục nghìn người có bằng đại học, sau đại học thất nghiệp - chiếm khoảng 20% tổng số người thất nghiệp; có trường quy mô đào tạo chưa đến 600 sinh viên; cả nước có khoảng 200 trường đại học công lập nhưng nhiều ngành nghề đào tạo trùng lặp, dẫn đến nguồn lực đầu tư bị phân tán… đã phần nào phác họa bức tranh còn nhiều gam màu trầm của GDĐH.

Từ góc độ kiểm toán, lãnh đạo KTNN chuyên ngành III cho rằng, đây là hệ quả tất yếu của tình trạng mở ngành thiếu kiểm soát, chưa chú trọng khảo sát nhu cầu và tính cấp thiết, dẫn đến nhiều ngành mở mới có quy mô tuyển sinh thấp. Kết quả kiểm toán tại một số cơ sở GDĐH thuộc Bộ Công Thương (giai đoạn 2020-2022) cho thấy nhiều đơn vị hoạt động kém hiệu quả, tuyển sinh không đạt chỉ tiêu; nguồn thu chủ yếu phụ thuộc ngân sách nhà nước hoặc rơi vào tình trạng thâm hụt tài chính.

Đơn cử, Trường Đại học Công nghiệp Quảng Ninh có tỷ lệ tuyển sinh thấp, doanh thu và thặng dư giảm mạnh qua các năm; tỷ trọng thặng dư trên doanh thu thấp, năm 2022 thâm hụt tới 31,2% doanh thu; tổng tài sản và nguồn vốn đều sụt giảm, thậm chí còn nợ lương, phụ cấp. Trong giai đoạn 2018-2021, Bộ Công Thương đã sáp nhập 25 trường cao đẳng thành 22 trường, song đến thời điểm kiểm toán vẫn có 16/22 trường tuyển sinh không đạt chỉ tiêu, cá biệt có trường chỉ đạt 597 sinh viên. Đáng chú ý, một số trường dù tuyển sinh thấp kéo dài nhưng vẫn tiếp tục được đầu tư cơ sở vật chất, làm gia tăng nguy cơ lãng phí nguồn lực.

Bên cạnh đó, Thanh tra Bộ GDĐT cũng đã kiến nghị chấn chỉnh nhiều trường tổ chức tuyển sinh khi chưa đủ điều kiện theo quy định, như Trường Đại học Thủy lợi, Trường Đại học Trà Vinh… Từ năm 2022 đến tháng 8/2023, Thanh tra Bộ đã ban hành 94 quyết định xử phạt hành chính đối với các trường tự ý mở ngành, tuyển sinh khi chưa đáp ứng điều kiện. Qua rà soát hoạt động liên kết đào tạo, Bộ GDĐT còn phát hiện hơn 50 trường đại học thực hiện liên kết khi chưa có hoặc chưa đầy đủ văn bản cho phép của cơ quan có thẩm quyền.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa GDĐH, kiểm định chất lượng chương trình đào tạo ngày càng trở thành tiêu chí then chốt để bảo đảm chất lượng và năng lực hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, lĩnh vực này vẫn tồn tại nhiều “khoảng trống”, nhất là ở các ngành đặc thù như y khoa, văn hóa… Tính đến hết năm 2025, mới có 18/35 chương trình đào tạo bác sĩ y khoa được kiểm định, đạt khoảng 51,4% - một con số cho thấy yêu cầu cấp thiết phải nâng chuẩn chất lượng đào tạo.

Tự chủ nửa vời, thiếu giải trình - kẽ hở cho vi phạm…

Bên cạnh những kết quả bước đầu, việc triển khai cơ chế tự chủ tại các cơ sở GDĐH vẫn bộc lộ nhiều bất cập. Dưới áp lực tăng nguồn thu, một số trường đã xảy ra tình trạng lạm thu, thu vượt hoặc thu các khoản ngoài quy định về học phí theo Nghị định số 86/2015/NĐ-CP, làm gia tăng gánh nặng cho người học.

Đơn cử, Trường Đại học Công nghệ thông tin (Đại học Quốc gia TP.HCM) thu học phí chương trình chất lượng cao và tiên tiến cao hơn mức trần lần lượt 1,3 và 1,65 lần; thu hệ liên thông và văn bằng 2 cao hơn hệ đại trà 1,3 lần, với số tiền lên tới hàng chục tỷ đồng.

Qua tổng hợp số liệu chi sự nghiệp đào tạo cho thấy, các khoản chi cho con người chiếm tỷ trọng lớn (55-65% tổng chi), trong khi chi cho nâng cao chất lượng chương trình đào tạo, nghiên cứu khoa học, đầu tư cơ sở vật chất - những yếu tố cốt lõi tạo nên năng lực và vị thế của các cơ sở GDĐH - lại chưa được quan tâm tương xứng.

KTNN chuyên ngành III

Tại một số đơn vị thuộc Đại học Quốc gia TP.HCM, kết quả kiểm toán năm 2025 cho thấy việc thực hiện cơ chế tự chủ theo Nghị định số 60/2021/NĐ-CP còn nhiều tồn tại. Một số đơn vị trực thuộc hoạt động kém hiệu quả, thua lỗ hoặc thâm hụt kéo dài. Tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, một số đơn vị thu không đủ bù chi, buộc phải sáp nhập, sắp xếp lại. Tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, có tới 6/22 trung tâm trong hai năm liên tiếp không phát sinh doanh thu; một số đơn vị hạch toán độc lập hiệu quả hoạt động thấp.

Đáng chú ý, một số trường chưa thực hiện đầy đủ chế độ báo cáo định kỳ về kết quả tự chủ tài chính theo quy định; chưa công khai minh bạch mức thu học phí trên trang thông tin điện tử theo quy định của pháp luật. Những hạn chế này cho thấy tự chủ vẫn chưa đi kèm với trách nhiệm giải trình - yếu tố cốt lõi bảo đảm vận hành minh bạch, hiệu quả.

Phát biểu tại hội thảo về tự chủ đại học, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Huỳnh Thành Đạt nhấn mạnh: tự chủ không chỉ là tài chính mà bao gồm cả học thuật, nhân sự và tổ chức, đồng thời phải gắn chặt với trách nhiệm giải trình và minh bạch thông tin. Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học Nguyễn Tiến Thảo cũng khẳng định: tự chủ chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi liền với cơ chế giám sát, bảo đảm trách nhiệm xã hội và quyền lợi người học.

Tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV, nhiều đại biểu Quốc hội cũng lưu ý: tự chủ không chỉ là quyền mà còn là trách nhiệm. Việc trao quyền phải song hành với giám sát chặt chẽ, đánh giá độc lập và hoàn thiện khung pháp lý, nhằm tránh tình trạng “tự chủ nửa vời”.

Nhiều hệ lụy…

Thực tế cho thấy, việc vận hành cơ chế “tự chủ” chưa đầy đủ đã dẫn đến cuộc “chạy đua” mở ngành, cạnh tranh thiếu lành mạnh giữa các cơ sở GDĐH. Đại biểu Quốc hội Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) chỉ rõ hiện tượng nhiều trường tăng chỉ tiêu tuyển sinh để tăng nguồn thu nhưng chưa chú trọng chất lượng đào tạo, dẫn đến hệ quả là sinh viên ra trường khó tìm việc hoặc không làm đúng chuyên môn.

Những bất cập này không chỉ gây lãng phí nguồn lực xã hội mà còn làm suy giảm niềm tin của người học và xã hội đối với hệ thống GDĐH.

Quy hoạch mạng lưới cơ sở GDĐH chậm được ban hành; việc thực hiện tự chủ còn nhiều khó khăn; GDĐH chưa gắn chặt với thị trường lao động, chưa đáp ứng yêu cầu nhân lực cho các ngành kinh tế mới, công nghệ cao; trình độ ngoại ngữ của lao động qua đào tạo còn hạn chế…

Trích Kết luận của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW

Bên cạnh đó, nhiều cơ sở GDĐH chưa quan tâm đúng mức đến đầu tư phát triển và nâng cao chất lượng đào tạo. Kết quả kiểm toán cho thấy một số trường chưa dành tối thiểu 5% nguồn thu để đầu tư cho khoa học - công nghệ theo quy định. Đồng thời, mô hình tổ chức nội bộ với nhiều viện, trung tâm chồng chéo cũng gây khó khăn cho công tác quản lý và giám sát.

Ngoài những bất cập về cơ chế, công tác quản lý tại một số trường còn yếu; tâm lý ỷ lại vào ngân sách nhà nước vẫn tồn tại, khiến quá trình đổi mới, tự chủ bị chậm lại. Kết quả kiểm toán chuyên đề giai đoạn 2016-2018 cho thấy phần lớn các trường chưa xây dựng được chiến lược phát triển trung và dài hạn - một hạn chế mang tính căn cơ.

Dẫn kết quả kiểm toán, chuyên gia Nguyễn Minh Phong nhận định: đây là những con số “biết nói” đáng báo động về thực trạng GDĐH hiện nay. “Nếu không được chấn chỉnh kịp thời, những bất cập này sẽ để lại hệ lụy lớn, ảnh hưởng trực tiếp đến mục tiêu tăng trưởng và phát triển kinh tế” - ông nhấn mạnh.

Từ thực tiễn cho thấy, dù GDĐH giữ vị trí chiến lược trong phát triển đất nước, nhưng với những bất cập nêu trên, việc sắp xếp, tái cấu trúc hệ thống là yêu cầu cấp thiết, nhằm tinh gọn đầu mối, giảm chồng chéo, nâng cao hiệu lực quản lý và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nhiệm vụ mang tính lâu dài, quyết định chất lượng nguồn nhân lực quốc gia trong giai đoạn phát triển mới.

Báo Kiểm toán sẽ tiếp tục thông tin trong các bài tiếp theo của tuyến bài./.

NHÓM PV