Xung đột Trung Đông - Phép thử năng lực ứng biến của doanh nghiệp xuất khẩu

Doanh nghiệp đối mặt với chi phí “leo thang”

Xung đột tại khu vực Trung Đông bùng phát từ cuối tháng 02/2026 đang tạo ra những biến động đáng kể đối với thương mại và chuỗi cung ứng toàn cầu, qua đó tác động trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu của cộng đồng DN Việt Nam.

Một trong những tác động rõ nét nhất là sự gián đoạn các tuyến vận tải biển quốc tế đi qua Trung Đông và Biển Đỏ. Do rủi ro an ninh gia tăng, nhiều hãng tàu buộc phải thay đổi hải trình hoặc kéo dài hành trình để tránh khu vực xung đột, khiến thời gian vận chuyển tăng thêm từ 10-14 ngày, đồng thời chi phí logistics leo thang đáng kể. Theo khảo sát của Hiệp hội DN dịch vụ logistics Việt Nam (VLA), gần 90% DN logistics trong nước cho biết hoạt động bị ảnh hưởng, trong đó chi phí vận tải biển tăng đột biến là thách thức lớn nhất đối với chuỗi cung ứng.

Áp lực chi phí gia tăng đang tác động mạnh đến nhiều ngành hàng xuất khẩu, đặc biệt là các mặt hàng có giá trị thấp hoặc biên lợi nhuận mỏng như nông sản, thực phẩm. Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, giá cước vận tải biển đã tăng từ khoảng 1.500 USD lên tới 4.000 USD mỗi container, chưa kể nhiều phụ phí phát sinh. Với các DN xuất khẩu trái cây tươi, chi phí này có thể “nuốt trọn” lợi nhuận của cả lô hàng. Ông Nguyễn Đình Tùng - Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty Vina T&T - cho biết, cước tàu biển sang khu vực Vùng Vịnh và châu Âu hiện tăng gấp khoảng 3 lần so với trước đây, trong khi giá trị hàng hóa trên mỗi container không cao, khiến nhiều DN đứng trước nguy cơ thua lỗ nếu không kịp thời điều chỉnh kế hoạch.

Không chỉ dừng ở chi phí vận chuyển, xung đột còn làm gia tăng rủi ro về dòng tiền và thị trường tiêu thụ. Theo ông Bạch Khánh Nhựt - Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Điều Việt Nam, nhiều lô hàng nhân điều của DN đang nằm trên tàu và chưa thể cập cảng tại Trung Đông. Trong khi đó, phần lớn DN sử dụng vốn vay ngân hàng, nên việc chậm giao hàng đồng nghĩa dòng tiền bị đình trệ, gây áp lực lớn lên khả năng thanh toán. Nếu hàng đến thị trường trong bối cảnh sức mua suy giảm, khách hàng có thể đề nghị đàm phán lại giá, khiến DN gánh thêm thiệt hại.

Ngành nông, lâm, thủy sản - một trong những trụ cột xuất khẩu của Việt Nam - cũng chịu tác động đáng kể. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nếu xung đột kéo dài 1 tháng, kim ngạch xuất khẩu của ngành có thể giảm hơn 1 tỷ USD; nếu kéo dài 3 tháng, thiệt hại có thể lên tới 3-3,5 tỷ USD; còn trong kịch bản kéo dài 1 năm, mức giảm có thể đạt 7-8 tỷ USD, tương đương làm giảm 0,1-0,2 điểm phần trăm tăng trưởng của ngành.

Bên cạnh đó, xung đột còn gây hiệu ứng lan tỏa tới nhiều ngành kinh tế trong nước thông qua giá năng lượng. Theo ông Phan Văn Chinh - Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), giá xăng dầu thế giới đã tăng mạnh, có thời điểm lên tới 120 USD/thùng. Giá năng lượng tăng kéo theo chi phí vận tải, sản xuất gia tăng, qua đó làm suy giảm lợi thế cạnh tranh của nhiều ngành hàng xuất khẩu.

Doanh nghiệp nỗ lực thích ứng

Trước những biến động khó lường, nhiều DN xuất khẩu Việt Nam đã chủ động điều chỉnh chiến lược nhằm duy trì hoạt động và giảm thiểu rủi ro.

Một trong những giải pháp phổ biến là điều chỉnh tuyến vận chuyển để tránh khu vực rủi ro. Nhiều DN đã làm việc với các hãng tàu và đối tác logistics để tìm tuyến thay thế, thậm chí chấp nhận trung chuyển qua quốc gia thứ ba nhằm bảo đảm hàng hóa đến được thị trường đích. Ông Trần Bình Minh - Giám đốc Công ty Dawnsky - cho biết, một số lô hàng nông sản của DN phải tạm cập cảng tại Ấn Độ hoặc các quốc gia lân cận trước khi tiếp tục hành trình.

Bên cạnh đó, một số DN chuyển hướng sang các phương thức vận chuyển thay thế, kết hợp đường bộ và đường sắt để đưa hàng hóa từ miền Bắc Việt Nam qua Trung Quốc, sau đó vận chuyển sang Nga. Theo DN áp dụng, thời gian vận chuyển gần tương đương tuyến hàng hải truyền thống, trong khi chi phí không tăng quá lớn, giúp duy trì hoạt động xuất khẩu trong bối cảnh rủi ro gia tăng trên các tuyến vận tải biển quốc tế.

Song song với điều chỉnh logistics, các DN cũng đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường nhằm giảm phụ thuộc vào khu vực Trung Đông, đồng thời bù đắp phần thị phần có nguy cơ bị gián đoạn.

Tại Công điện số 23/CĐ-TTg ngày 16/3 về một số nhiệm vụ, giải pháp nhằm tiếp tục thúc đẩy xuất khẩu năm 2026, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu hệ thống thương vụ ở nước ngoài tăng cường hỗ trợ DN Việt Nam, cung cấp thông tin về tình hình an ninh khu vực Trung Đông và lưu chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz để DN chủ động kế hoạch sản xuất, giao hàng.

Từ phía cơ quan quản lý, nhiều giải pháp hỗ trợ DN cũng đang được triển khai. Bộ Công Thương cho biết sẽ tăng cường cung cấp thông tin về tình hình an ninh hàng hải tại Trung Đông để DN chủ động kế hoạch sản xuất, giao hàng. Đồng thời, các Bộ, ngành phối hợp thúc đẩy đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do và mở rộng sang những khu vực ít chịu tác động từ xung đột.

Cơ quan quản lý cũng khuyến cáo DN đa dạng hóa nguồn cung ứng, tìm kiếm các thị trường có nguồn cầu tương tự để thay thế khi xuất khẩu sang Israel, Iran và khu vực Trung Đông gặp khó khăn. Đặc biệt, trong quá trình đàm phán, ký kết hợp đồng, DN cần chú trọng các điều khoản về vận chuyển, giao hàng, bảo hiểm; quy định rõ điều khoản bất khả kháng, cơ chế bồi thường và phân chia chi phí khi xảy ra rủi ro. Đồng thời, việc mua bảo hiểm đầy đủ cho hàng hóa là cần thiết để giảm thiểu tổn thất khi phát sinh sự cố.

Trong bối cảnh xung đột địa chính trị tiếp tục diễn biến phức tạp, những thách thức đối với xuất khẩu không chỉ mang tính ngắn hạn mà còn là phép thử dài hạn đối với sức chống chịu của DN và nền kinh tế. Khả năng thích ứng linh hoạt, đa dạng hóa thị trường, tối ưu chuỗi cung ứng và nâng cao quản trị rủi ro sẽ là yếu tố then chốt giúp DN duy trì lợi thế cạnh tranh.

Ở góc độ vĩ mô, yêu cầu đặt ra là tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách hỗ trợ DN; nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm rủi ro; đồng thời phát huy hiệu quả vai trò của các cơ quan đại diện thương mại ở nước ngoài. Sự đồng hành kịp thời của Nhà nước cùng với nỗ lực tự thân của DN sẽ là nền tảng quan trọng để xuất khẩu Việt Nam vượt qua “cơn gió ngược”, giữ vững đà tăng trưởng và củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu./.

DIỆU THIỆN