Kiểm soát rủi ro, giữ vững “nhịp đập” thị trường tài chính

Tăng cường trách nhiệm giải trình và cảnh báo sớm rủi ro tài chính

Theo TS. Lê Thế Sáu - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành VII, một TTTC lành mạnh không chỉ bảo đảm tính minh bạch mà còn đòi hỏi hệ thống quản lý rủi ro hiệu quả. Trong đó, cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) giữ vai trò quan trọng trong việc giám sát tài chính, phát hiện sớm các nguy cơ tiềm ẩn và đưa ra khuyến nghị nhằm giảm thiểu rủi ro.

Tại Trung Quốc, Ủy ban Giám sát và Quản lý Chứng khoán (CSRC) phối hợp với SAI Trung Quốc (NAO) để tăng cường minh bạch và ngăn chặn các hành vi gian lận tài chính. NAO thực hiện kiểm toán định kỳ đối với các định chế tài chính lớn như ngân hàng, công ty tài chính, qua đó bảo đảm tuân thủ quy định và hiệu quả sử dụng nguồn vốn công. Đồng thời, NAO tiến hành đánh giá rủi ro, phát hiện các lỗ hổng trong cơ chế giám sát của hệ thống tài chính.

Đáng chú ý, NAO duy trì sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan giám sát tài chính, ngân hàng, chứng khoán, cũng như các cơ quan thanh tra, điều tra chuyên ngành nhằm chia sẻ thông tin, nhận diện sớm rủi ro tiềm tàng. Dù không trực tiếp giám sát TTTC, thông qua hoạt động kiểm toán và đánh giá định kỳ, NAO đã góp phần quan trọng trong việc duy trì sự ổn định và phát triển lành mạnh của hệ thống tài chính Trung Quốc trong nhiều thập kỷ.

Tại một số quốc gia thuộc Liên minh châu Âu, các SAI được trao thẩm quyền kiểm toán các cơ quan giám sát tài chính. Chẳng hạn, SAI Pháp thực hiện kiểm toán trách nhiệm quản lý TTTC và kiểm toán tài khoản của Cơ quan Giám sát tài chính (AMF), qua đó đánh giá khả năng thực thi chức năng, nhiệm vụ trong bối cảnh thị trường biến động mạnh.

Ở các quốc gia như Đan Mạch, Thụy Điển, Ba Lan, SAI có quyền tiếp cận nhiều tài liệu quan trọng (trên cơ sở bảo đảm bảo mật) và công bố kết quả kiểm toán. Các SAI thực hiện kiểm toán hoạt động của Cơ quan Giám sát tài chính (FSA), bao gồm cả việc tiếp cận hồ sơ giám sát ngân hàng trước khi xảy ra đổ vỡ. Điều này cho thấy, dù không trực tiếp kiểm toán các tổ chức tài chính, SAI vẫn có thể tác động gián tiếp tới sự lành mạnh của TTTC thông qua việc kiểm toán các cơ quan giám sát.

Tại Hoa Kỳ - nền kinh tế có hệ thống tài chính phát triển hàng đầu thế giới - hoạt động giám sát TTTC do nhiều cơ quan đảm nhiệm như Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch (SEC), Ủy ban Giao dịch Hàng hóa Tương lai (CFTC), Cục Dự trữ Liên bang (Fed), Cơ quan Bảo vệ Tài chính Người tiêu dùng (CFPB), Cơ quan Quản lý Ngành Tài chính (FINRA)… Trong khi đó, SAI Hoa Kỳ (GAO) không trực tiếp giám sát thị trường nhưng đóng vai trò cung cấp các đánh giá độc lập, thực hiện kiểm toán và phân tích nhằm tăng cường trách nhiệm giải trình và hiệu quả vận hành TTTC.

Sự tham gia của GAO thể hiện ở việc hỗ trợ Quốc hội Hoa Kỳ trong giám sát TTTC thông qua các báo cáo phân tích, khuyến nghị; kiểm toán, đánh giá hoạt động và mức độ tuân thủ của các cơ quan như SEC, CFTC, Fed; kiểm toán báo cáo tài chính của Chính phủ liên bang; đồng thời điều tra, cảnh báo các rủi ro hệ thống có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của thị trường.

Một trong những cải cách quan trọng tại Hoa Kỳ là việc ban hành Đạo luật Dodd-Frank sau khủng hoảng tài chính, nhằm tăng cường quản lý rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư. GAO giữ vai trò theo dõi, đánh giá hiệu quả thực thi đạo luật, bảo đảm các cơ chế kiểm soát rủi ro được triển khai đầy đủ.

Bài học kinh nghiệm đối với Việt Nam

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc kết hợp giữa năng lực thể chế, ứng dụng công nghệ và hoàn thiện khung pháp lý sẽ giúp SAI thực hiện tốt vai trò bảo vệ sự an toàn, minh bạch và bền vững của TTTC. Theo đó, SAI Việt Nam, bên cạnh kiểm toán tài chính và tuân thủ, cần mở rộng các hình thức kiểm toán liên kết - kết hợp giữa kiểm toán tuân thủ và kiểm toán hoạt động, tăng cường đánh giá hiệu lực, hiệu quả của các chương trình, chính sách lớn.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh kiểm toán chuyên đề. Việc chủ động đánh giá, đưa ra ý kiến kịp thời đối với các chương trình quan trọng - như các gói hỗ trợ trong khủng hoảng tài chính hoặc phục hồi sau đại dịch COVID-19 - sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch, củng cố niềm tin công chúng và bảo đảm ổn định TTTC. Trong lĩnh vực ngân hàng, kiểm toán không chỉ dừng ở báo cáo tài chính và tuân thủ mà cần hướng tới chức năng cảnh báo, dự báo và phòng ngừa rủi ro.

Ngoài ra, SAI Việt Nam có thể mở rộng kiểm toán đối với các lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro hoặc mới nổi như an ninh mạng, tài sản số, chuyển đổi số… nhằm theo kịp xu hướng phát triển của thị trường.

Việc ứng dụng dữ liệu lớn (Big Data) và trí tuệ nhân tạo (AI) trong phân tích, đánh giá rủi ro sẽ giúp nâng cao khả năng phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và rủi ro hệ thống. Qua đó, cơ quan kiểm toán có thể đưa ra khuyến nghị kịp thời, hỗ trợ các tổ chức tài chính tăng cường năng lực quản trị rủi ro.

Thực tiễn từ Hoa Kỳ, Trung Quốc và châu Âu cho thấy, sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan kiểm toán và các cơ quan giám sát tài chính có ý nghĩa then chốt, đặc biệt trong chia sẻ dữ liệu, thống nhất phương pháp nhận diện rủi ro và xây dựng chính sách ứng phó hiệu quả.

Đồng thời, các quốc gia đều chú trọng nâng cao tính minh bạch của báo cáo tài chính. Đây là kinh nghiệm quan trọng để SAI Việt Nam tiếp tục phát huy vai trò trong kiểm tra, xác nhận thông tin của các công ty niêm yết và tổ chức tài chính, bảo đảm công bố đầy đủ, chính xác, kịp thời, qua đó bảo vệ nhà đầu tư và duy trì niềm tin thị trường./.

HẢI LY