Mở rộng phạm vi, hoàn thiện pháp luật về kiểm toán môi trường

Chiều 20/3, Ban Chủ nhiệm Đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ “Hoàn thiện cơ sở pháp lý về kiểm toán môi trường và vai trò của Kiểm toán nhà nước” do ThS. Đào Trọng Khánh - Phó Kiểm toán trưởng KTNN khu vực VIII - làm Chủ nhiệm đã tổ chức Hội thảo, xin ý kiến các chuyên gia trong và ngoài Ngành để hoàn thiện Đề tài.

Khoảng trống về pháp lý và dữ liệu

Theo ThS. Đào Trọng Khánh, trong bối cảnh toàn cầu hóa và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa diễn ra mạnh mẽ, vấn đề bảo vệ môi trường ngày càng trở thành mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia trên thế giới. Các cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) đã và đang tăng cường triển khai kiểm toán môi trường nhằm giám sát việc quản lý, sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường một cách hiệu quả.

Tại Việt Nam, lần đầu tiên chức năng kiểm toán môi trường của KTNN được quy định tại Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho việc triển khai hoạt động này. Những năm gần đây, KTNN đã từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và tăng cường thực hiện các cuộc kiểm toán liên quan đến môi trường.

Giai đoạn 2018-2023, KTNN đã thực hiện hơn 40 cuộc kiểm toán về chủ đề môi trường. Năm 2024, KTNN tập trung kiểm toán các lĩnh vực chuyên sâu như: quản lý nước, môi trường khu công nghiệp, sử dụng kinh phí bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu. Qua đó, KTNN đã phát hiện nhiều sai phạm, bất cập trong quản lý môi trường, đồng thời kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy, hệ thống pháp lý về kiểm toán môi trường vẫn còn nhiều hạn chế, bất cập: Luật KTNN chưa có quy định cụ thể về kiểm toán môi trường, đặc biệt là phạm vi đối tượng và nội dung kiểm toán; một số yếu tố môi trường như không khí, ánh sáng, năng lượng tự nhiên chưa được xác định rõ là tài sản công, gây khó khăn trong xác định đối tượng kiểm toán; thiếu quy định pháp lý để kiểm toán các doanh nghiệp tư nhân có hoạt động gây tác động môi trường lớn; chưa có cơ chế cung cấp dữ liệu môi trường đầy đủ cho KTNN để phục vụ lập kế hoạch kiểm toán...

Hệ thống chuẩn mực kiểm toán của KTNN chưa có chuẩn mực riêng cho kiểm toán môi trường, dẫn đến việc áp dụng còn phải kết hợp nhiều chuẩn mực khác nhau và thiếu thống nhất về phương pháp luận. Hệ thống mẫu biểu, hồ sơ kiểm toán cũng chưa được thiết kế phù hợp với đặc thù của kiểm toán môi trường.

Hoàn thiện cơ sở pháp lý về kiểm toán môi trường

Theo ThS. Đào Trọng Khánh, để nâng cao chất lượng các cuộc kiểm toán môi trường cũng như gia tăng giá trị của kết luận, kiến nghị kiểm toán, bên cạnh việc tiếp tục hoàn thiện quy định pháp luật về môi trường, KTNN cần mở rộng khả năng tiếp cận đối tượng kiểm toán, đặc biệt với các hoạt động có tác động môi trường lớn; đẩy mạnh công khai thông tin từ báo cáo kiểm toán môi trường; hoàn thiện quy định về giám sát, xử phạt qua kết quả kiểm toán; ứng dụng công nghệ số trong giám sát và phân tích dữ liệu kiểm toán môi trường.

KTNN nghiên cứu xây dựng quy trình kiểm toán môi trường riêng, có điều chỉnh phù hợp với đặc thù môi trường, đặc biệt trong xác định rủi ro và trọng yếu phi tài chính; bổ sung phương pháp luận, kỹ thuật kiểm toán, cập nhật các vấn đề mới như biến đổi khí hậu, tín chỉ carbon…

TS. Lê Doãn Hoài - Phó Vụ trưởng Vụ Địa bàn I, Ủy ban Kiểm tra Trung ương - cho rằng, môi trường là lĩnh vực có phạm vi rộng, vì vậy, cần xác định cụ thể từng đối tượng kiểm toán. Đặc biệt, KTNN cần đánh giá tác động, chỉ rõ hậu quả ảnh hưởng đến môi trường, sinh kế, sức khỏe của người dân. Trên cơ sở bằng chứng và dữ liệu đối chiếu đầy đủ, KTNN tính toán được thiệt hại, xác định trách nhiệm trực tiếp, gián tiếp của đơn vị vi phạm, cơ quan quản lý.

Đồng quan điểm trên, TS. Vũ Ngọc Tuấn - Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành III - cho rằng, với năng lực hiện tại của KTNN, có thể quy định phạm vi kiểm toán môi trường gồm những nội dung nào và theo thời gian, khi KTNN phát triển, có đủ dữ liệu và công nghệ thì tiếp tục bổ sung thêm các nội dung, phạm vi được kiểm toán.

Ngoài ra, do đặc thù môi trường là lĩnh vực rộng, nhiều quy định và các quy định thường xuyên thay đổi theo điều kiện thực tế, vì vậy, quy trình kiểm toán nên xây dựng theo hướng chung. Hằng năm, khi các quy định thay đổi, bổ sung, KTNN có thể nghiên cứu ban hành thêm các hướng dẫn, sổ tay kiểm toán để kiểm toán viên tiếp cận các quy định mới và triển khai kiểm toán đúng quy định.

Tại Hội thảo, các chuyên gia cho rằng, hiện nay, các quy định về môi trường nói chung vẫn còn những bất cập, chồng chéo, trong khi quy định về kiểm toán môi trường cũng có khoảng trống pháp lý, thiếu đồng bộ. Do đó, giải pháp hoàn thiện cơ chế là rất cần thiết, trong đó cần làm rõ phải sửa đổi, bổ sung những quy định nào và có lộ trình cụ thể để áp dụng quy định vào thực tiễn.

Hiện nay, KTNN đã thực hiện nhiều cuộc kiểm toán môi trường và có nhiều kiến nghị với cơ quan quản lý, giám sát. Tuy nhiên, phạm vi của KTNN là các cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp nhà nước. Trong trường hợp khi triển khai kiểm toán, KTNN phát hiện hành vi gây tác động xấu đến môi trường là các tổ chức, doanh nghiệp tư nhân thì gặp khó khăn trong việc tiếp cận dữ liệu, đối chiếu và thu thập bằng chứng. Như vậy, cần có thêm cơ chế, cách thức để KTNN có thể mở rộng phạm vi kiểm toán khi cần thiết và có quy định về việc sử dụng kết quả kiểm toán của KTNN khi đánh giá tác động môi trường.

Thay mặt Ban Chủ nhiệm Đề tài, TS. Đào Trọng Khánh trân trọng cảm ơn ý kiến đóng góp của các chuyên gia tại Hội thảo, đồng thời cho biết Ban Chủ nhiệm sẽ nghiêm túc tiếp thu để chỉnh sửa, hoàn thiện Đề tài trước khi nghiệm thu./.

THÙY LÊ