Nghị quyết 80-NQ/TW: Khẳng định vai trò trung tâm của con người trong phát triển văn hóa

Chiến lược xây dựng con người đã được Đảng đặt ra từ rất sớm

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa được ban hành trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, đặt ra yêu cầu ngày càng cao về xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho xã hội. Một trong những điểm cốt lõi của Nghị quyết là xác định con người vừa là trung tâm, vừa là mục tiêu, đồng thời là động lực của sự phát triển. Theo TS Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng (nay là Ủy ban Văn hóa- Xã hội của Quốc hội), chiến lược xây dựng con người của Đảng ta không phải đến nay mới đặt ra, mà đã được hình thành từ rất sớm và nhất quán qua nhiều giai đoạn.

Tuy nhiên, với Nghị quyết 80-NQ/TW, lần đầu tiên vấn đề này được cụ thể hóa rõ ràng hơn về mục tiêu, lộ trình và cách thức triển khai. Nói một cách khái quát, xây dựng con người chính là để xây dựng đất nước.

TS Nguyễn Viết Chức cho rằng, trong lĩnh vực văn hóa, điều này càng trở nên đặc biệt, bởi chỉ có con người mới sáng tạo ra văn hóa, nhưng đồng thời chính văn hóa lại trở thành môi trường định hình nhân cách, lối sống và hệ giá trị của con người. Văn hóa điều chỉnh hành vi từ những chuẩn mực lớn như lý tưởng, lẽ sống cho đến ứng xử hằng ngày. Mối quan hệ giữa con người và văn hóa vì thế mang tính biện chứng: Con người tạo ra văn hóa, còn văn hóa "nuôi dưỡng" và định hình con người.

Từ góc nhìn đó, phát triển con người không chỉ là yêu cầu trước mắt mà là một chiến lược vừa mang tính khoa học, vừa mang tính thực tiễn sâu sắc. Nghị quyết 80-NQ/TW không chỉ là một văn kiện chính trị, mà còn truyền đi một thông điệp và cảm hứng mạnh mẽ cho toàn xã hội về việc đặt con người ở vị trí trung tâm của phát triển.

Nhìn rộng hơn, có thể thấy việc ban hành Nghị quyết 80-NQ/TW trong bối cảnh đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới không phải là điều ngẫu nhiên. Đây là sự tiếp nối truyền thống "đi trước một bước" của Đảng trong lĩnh vực văn hóa. Ngay từ năm 1943, khi đất nước còn trong hoàn cảnh "một cổ hai tròng", Đảng đã ban hành Đề cương về văn hóa Việt Nam với ba nguyên tắc "Dân tộc hóa"; "Đại chúng hóa"; "Khoa học hóa" và được Chủ tịch Hồ Chí Minh đúc kết "Văn hóa soi đường cho quốc dân đi" - đặt nền móng tư tưởng cho sự nghiệp phát triển văn hóa và con người Việt Nam.

Thực tiễn lịch sử cho thấy, văn hóa với vai trò là nền tảng tinh thần, là "ánh sáng soi đường" đã góp phần hun đúc ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết và khát vọng hòa bình của dân tộc. Đó cũng là những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc con người Việt Nam.

Vì vậy, xây dựng con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay cần hướng tới sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại: Vừa kế thừa những giá trị tốt đẹp như nhân ái, đoàn kết, yêu chuộng hòa bình, vừa hình thành những phẩm chất mới đáp ứng yêu cầu phát triển và hội nhập. Đó phải là những con người có tri thức, có bản lĩnh, có khát vọng vươn lên, nhưng cũng giàu tinh thần trách nhiệm, biết sẻ chia và đồng hành cùng cộng đồng.

"Chỉ khi xây dựng được những con người như vậy, văn hóa mới thực sự trở thành động lực nội sinh, và đất nước mới có thể bước vào kỷ nguyên phát triển mới một cách bền vững và vững chắc", TS Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh.

Con người phải có khả năng thích ứng cao, đủ năng lực để đứng vững trước mọi biến động

Theo TS Nguyễn Viết Chức, việc xây dựng con người Việt Nam hiện nay có nhiều thuận lợi hơn trước. Trước hết, vị thế đất nước đã khác; hình ảnh, uy tín của Việt Nam trong mắt bạn bè quốc tế ngày càng được nâng cao, hình ảnh về một dân tộc thân thiện, tử tế, yêu hòa bình. Bên cạnh đó, điều kiện vật chất cũng tốt hơn, tạo nền tảng thuận lợi cho việc phát triển con người.

Tuy nhiên, những yêu cầu đặt ra cũng đi kèm với không ít thách thức, thậm chí là những thách thức rất lớn. Thế giới hiện nay diễn biến nhanh, phức tạp và khó lường. Các xung đột, chiến tranh, bất ổn địa chính trị không chỉ gây tổn thất về con người mà còn tác động sâu rộng đến kinh tế toàn cầu. Những biến động đó ảnh hưởng trực tiếp đến các quốc gia như Việt Nam, từ giá năng lượng, chuỗi cung ứng đến đời sống người dân.

Trong bối cảnh ấy, yêu cầu đặt ra đối với con người là phải có khả năng thích ứng cao, đủ năng lực để đứng vững trước mọi biến động. Lòng yêu nước ngày nay không chỉ dừng lại ở tinh thần không khuất phục, mà còn phải được thể hiện ở khát vọng phát triển, ở ý chí không chấp nhận tụt hậu.

Một thách thức lớn khác là làm sao khơi dậy khát vọng vươn lên vượt ra khỏi những lợi ích cá nhân nhỏ hẹp. Khi con người chỉ quanh quẩn với những toan tính vật chất, dù lớn đến đâu, thì cũng trở nên nhỏ bé nếu đặt trong tương lai của dân tộc. Điều cần thiết là mỗi người phải hướng tới những giá trị lớn hơn, hiểu được quy luật "nước lên thì thuyền lên", nhận thức sâu sắc vai trò của nhân dân – "dân là gốc", sức dân có thể nâng đỡ nhưng cũng có thể làm thay đổi mọi cục diện.

Bên cạnh đó, việc xây dựng con người còn đòi hỏi phải hình thành những phẩm chất toàn diện: Yêu nước, có tri thức, có bản lĩnh, có sức khỏe cả về thể chất lẫn tinh thần. Một con người phát triển toàn diện không chỉ khỏe mạnh về thể lực mà còn phải lành mạnh về tâm hồn, biết hướng tới những giá trị tốt đẹp, thay vì bị chi phối bởi chủ nghĩa cá nhân, lợi ích nhỏ hẹp.

"Thực tế cho thấy, những cám dỗ trong xã hội hiện đại là rất lớn: Từ tiền bạc, quyền lực đến những nhu cầu hưởng thụ, giải trí. Đối với người trẻ, đó còn là sự dễ dãi, thiếu định hướng trong lối sống. Nếu không đủ bản lĩnh, con người rất dễ bị cuốn vào những vòng xoáy này và đánh mất phương hướng phát triển.

Một thách thức không nhỏ khác là giữ gìn và phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, như tinh thần sẻ chia, nhân ái, "lá lành đùm lá rách", "lá rách ít đùm lá rách nhiều". Đây không phải là điều dễ dàng trong bối cảnh xã hội nhiều biến động, khi các giá trị vật chất ngày càng chi phối mạnh mẽ.

Có thể nói, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện là một nhiệm vụ khó khăn, lâu dài. Đó không chỉ là vấn đề nhận thức mà còn là quá trình tự rèn luyện, vượt qua cám dỗ, hoàn thiện bản thân mỗi ngày. Bởi lẽ, chỉ cần một phút lơi lỏng, con người rất dễ bị tác động và lệch hướng. Vì vậy, để có được những con người đủ năng lực, bản lĩnh và khát vọng cống hiến cho đất nước trong giai đoạn mới là một thách thức rất lớn, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội", TS Nguyễn Viết Chức bày tỏ.

Văn hóa là sự nghiệp của toàn dân

Cũng theo TS Nguyễn Viết Chức, Nghị quyết 80-NQ/TW không đứng riêng lẻ mà đặt trong tổng thể các nghị quyết lớn như: Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 71-NQTW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo; Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân… Tất cả với một yêu cầu chung là phải huy động "tổng lực". Không có tổng lực thì không thể tạo ra những bước phát triển lớn.

"Tổng lực" ở đây không chỉ là nguồn lực vật chất, mà còn là sự hội tụ của ý chí, tình cảm, trí lực, thể lực của toàn xã hội – từ cán bộ đến người dân, từ người trẻ đến người cao tuổi. Trong một "kỷ nguyên vươn mình", không ai có thể phát triển một mình; muốn đi xa phải đi cùng nhau, phải có sự đồng lòng.

"Vấn đề đặt ra là huy động nguồn lực nào và bằng cách nào? Trước hết, đó là nguồn lực trong toàn Đảng, toàn dân và toàn quân. Lịch sử đã chứng minh, khi khối đại đoàn kết được phát huy, đất nước sẽ có sức mạnh to lớn. Nhưng để làm được điều đó, đòi hỏi phải đổi mới tư duy và phương thức hành động ở mọi cấp, mọi ngành.

Trong bối cảnh tổ chức bộ máy được tinh gọn hiện nay, yêu cầu đối với mỗi cá nhân càng cao hơn. Khối lượng công việc lớn hơn, phạm vi quản lý rộng hơn, đòi hỏi mỗi người phải làm việc hiệu quả hơn, thậm chí "một người làm bằng hai, bằng ba". Nếu vẫn giữ cách làm cũ thì không thể đáp ứng yêu cầu phát triển mới.

Huy động nguồn lực cũng không thể chỉ nhìn ở những thực thể lớn, mà phải bắt đầu từ từng cá nhân, từng hộ gia đình, từng doanh nghiệp. Những đóng góp nhỏ, khi được cộng hưởng, sẽ tạo thành sức mạnh lớn của toàn xã hội.

Về cơ chế, Đảng đã khẳng định rõ vai trò của các thành phần kinh tế: Kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng, trong khi kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Hai khu vực này cần được phát huy đồng thời, không coi nhẹ bên nào, tạo nên sự phối hợp hiệu quả trong huy động nguồn lực cho phát triển, trong đó có lĩnh vực văn hóa", TS Nguyễn Viết Chức chia sẻ.

Riêng với văn hóa, một yêu cầu then chốt là phải coi trọng tài năng và vai trò của cá nhân sáng tạo. Các sản phẩm văn hóa, nghệ thuật không thể được tạo ra bởi tư duy tập thể, mà phải kết tinh từ sự sáng tạo của những cá nhân xuất sắc. Tập thể có thể định hướng, nhưng tác phẩm lớn luôn mang dấu ấn cá nhân.

Do đó, cần có cơ chế mở để khuyến khích mọi cá nhân tham gia vào sự nghiệp chấn hưng văn hóa. Văn hóa không phải là lĩnh vực riêng của Nhà nước hay của một nhóm người làm văn hóa, mà là sự nghiệp của toàn dân. Nhà nước đóng vai trò quản lý, định hướng, nhưng sự phát triển thực sự phải dựa vào sức sáng tạo của xã hội.

Đồng thời, cần đặc biệt coi trọng, đãi ngộ và lắng nghe đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ – những người trực tiếp sáng tạo ra các giá trị văn hóa. Chỉ khi những tài năng được phát huy, được tự do sáng tạo và cống hiến hết mình vì đam mê, mới có thể hình thành những tác phẩm lớn, có giá trị lâu dài.

"Có thể khẳng định, những sản phẩm văn hóa đặc sắc không thể được tạo ra từ tiền bạc hay quyền lực, mà phải đến từ niềm đam mê sáng tạo mãnh liệt, bền bỉ của những cá nhân xuất sắc. Việc đề cao vai trò cá nhân trong sáng tạo không đồng nghĩa với chủ nghĩa cá nhân, mà là tôn vinh những con người dám hiến dâng trọn đời cho các giá trị văn hóa của dân tộc", TS Nguyễn Viết Chức chia sẻ.

Đầu tư cho văn hóa trước hết phải là đầu tư cho con người

Liên quan đến việc sử dụng nguồn lực, TS Nguyễn Viết Chức cho rằng không thể chỉ chú trọng đến đầu tư tài chính, dù đây là điều kiện cần thiết. Nghị quyết đã xác định mức đầu tư cho văn hóa "tối thiểu 2%", nhưng theo ông, điều quan trọng không kém là phải đầu tư cho con người. Thực tế cho thấy, trong nhiều năm qua, nguồn nhân lực chất lượng cao chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực kinh tế, trong khi lĩnh vực văn hóa thiếu hụt nhân lực được đào tạo bài bản. Vì vậy, cần đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng, xây dựng đội ngũ làm văn hóa có đủ năng lực và bản lĩnh.

TS Nguyễn Viết Chức khẳng định: “Đầu tư cho văn hóa trước hết phải là đầu tư cho con người”, bởi đây là lĩnh vực đặc thù, đòi hỏi không chỉ chuyên môn mà còn cần tâm hồn, đam mê và năng khiếu. Đồng thời, cần đổi mới cách sử dụng nguồn lực, tránh dàn trải, nâng cao hiệu quả, khắc phục tình trạng lãng phí với nhiều dự án chậm tiến độ, tài sản công chưa được khai thác hiệu quả. Theo ông, đây không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là vấn đề văn hóa, là “văn hóa của trách nhiệm”.

Một lưu ý khác theo TS Nguyễn Viết Chức, nếu chỉ chú trọng phát triển kinh tế mà xem nhẹ văn hóa thì hệ lụy sẽ xuất hiện rất nhanh, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững. Vì vậy, cần xác định rõ đầu tư cho văn hóa phải tương xứng với đầu tư cho các lĩnh vực khác, đồng thời đổi mới nhận thức và cách làm trong toàn xã hội.

Bên cạnh đó, để tránh dàn trải và tạo ra những sản phẩm văn hóa có giá trị, cần quán triệt tinh thần "nghị quyết là hành động".

"Nghị quyết cần được triển khai cụ thể trong từng lĩnh vực, từng cấp, từng cá nhân. Mỗi cán bộ, đảng viên và mỗi người dân đều phải có trách nhiệm tham gia, đóng góp vào sự phát triển văn hóa. Chỉ khi toàn xã hội cùng vào cuộc, nguồn lực mới được sử dụng hiệu quả và văn hóa mới có thể phát triển bền vững, tạo ra những giá trị lâu dài", TS Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh.

Để Nghị quyết thực sự đi vào cuộc sống, giải pháp then chốt vẫn là xây dựng con người – con người văn hóa. Theo TS Nguyễn Viết Chức, cần đặc biệt chú trọng xây dựng, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ văn hóa ở các cấp. “Những người làm văn hóa phải hiểu văn hóa. Nếu không am hiểu thì không thể làm tốt được”. Do đó, việc đào tạo, nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực thực tiễn cho đội ngũ này là yêu cầu cấp thiết.

Bên cạnh đó, cần hoàn thiện và vận hành hiệu quả bộ máy sau khi sắp xếp, tinh gọn; quán triệt sâu sắc các quan điểm của Đảng về văn hóa trong thực tiễn; đưa văn hóa thấm sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, từ kinh tế đến quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Việc hiểu đúng và vận dụng đúng các khái niệm như “ngoại giao văn hóa” hay hình tượng “ngoại giao cây tre” cũng được đặt ra như một yêu cầu quan trọng.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc gắn với tiếp thu tinh hoa văn hóa thế giới là nhiệm vụ tất yếu. TS Nguyễn Viết Chức nhấn mạnh, hội nhập phải đi đôi với giữ gìn bản sắc: “Hội nhập nhưng vẫn phải giữ bản sắc văn hóa, để văn hóa Việt Nam không bị hòa tan, lu mờ”.

Có thể thấy, Nghị quyết 80-NQ/TW không chỉ là một văn kiện định hướng mà còn là một lời kêu gọi hành động mạnh mẽ đối với toàn xã hội. Phát triển văn hóa, xét đến cùng, là phát triển con người, như TS Nguyễn Viết Chức khẳng định, đây là một quá trình lâu dài, đòi hỏi sự nỗ lực bền bỉ, sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị và từng cá nhân, để văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc và động lực nội sinh cho sự phát triển đất nước trong giai đoạn mới./.

THẢO CHI