Sắp xếp giáo dục đại học: Tinh gọn để nâng cao hiệu lực, hiệu quả Bài cuối: Tinh gọn để bứt phá - kiến tạo những “kỳ lân” đại học

Tinh gọn để mở rộng không gian phát triển…

Hiện cả nước có khoảng 200 trường đại học công lập, trong đó Bộ Giáo dục và Đào tạo (GDĐT) quản lý 60 trường; các Bộ, ngành quản lý hơn 100 trường, còn lại thuộc địa phương. Tuy nhiên, nhiều cơ sở chưa đạt chuẩn về đội ngũ giảng viên, cơ sở vật chất, chương trình đào tạo; không ít trường vẫn “sống mòn” dựa vào ngân sách, chậm đổi mới. Tình trạng trùng lặp ngành nghề, đào tạo tràn lan vẫn diễn ra, trong khi một bộ phận lao động sau đào tạo chưa đáp ứng yêu cầu thị trường, phải đào tạo lại, gây lãng phí nguồn lực của Nhà nước và xã hội.

Những tồn tại này cũng đã được Tổng Bí thư chỉ rõ: GDĐH đổi mới còn chậm; liên kết giữa đào tạo - nghiên cứu - thị trường lao động chưa chặt chẽ; cơ sở vật chất, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế còn nhiều hạn chế, bất cập. “Đây là những vấn đề đòi hỏi phải kiên quyết khắc phục” - Tổng Bí thư nhấn mạnh, đồng thời định hướng cần quy hoạch tổng thể, sắp xếp lại hệ thống GDĐH công lập để hình thành các trung tâm đào tạo - nghiên cứu - đổi mới sáng tạo ngang tầm khu vực, vươn tầm quốc tế.

Đại học phải là hạt nhân của đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp; gắn chặt đào tạo - nghiên cứu - chuyển giao với nhu cầu phát triển đất nước. Cần hình thành những đại học lớn có tầm vóc khu vực và quốc tế để đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, góp phần đưa đất nước bứt phá trong khoa học - công nghệ, công nghiệp hóa và chuyển đổi số.

Tổng Bí thư Tô Lâm

Định hướng này đã được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 về đột phá phát triển GDĐT, với mục tiêu đến năm 2030 nâng tầm các cơ sở GDĐH trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp của quốc gia và các vùng. Phấn đấu có ít nhất 8 cơ sở GDĐH thuộc nhóm 200 đại học hàng đầu châu Á và ít nhất 1 cơ sở thuộc nhóm 100 đại học hàng đầu thế giới trong một số lĩnh vực.

Do đó, theo các đại biểu Quốc hội và chuyên gia, việc sắp xếp, tái cấu trúc hệ thống GDĐH không chỉ nhằm giảm số lượng cơ học, mà quan trọng hơn là tái phân bổ nguồn lực để hình thành các trường đại học công lập có năng lực cạnh tranh khu vực và quốc tế, theo Quy hoạch mạng lưới cơ sở GDĐH thời kỳ 2021-2030. Yêu cầu này càng trở nên cấp thiết khi GDĐH được đặt trong chiến lược tổng thể với khoa học - công nghệ và kinh tế số; Nhà nước sẽ tập trung đầu tư ngân sách và ban hành các chính sách vượt trội nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các lĩnh vực then chốt.

Trong định hướng đó, một số cơ sở GDĐH sẽ được lựa chọn đầu tư trọng điểm, đóng vai trò “đầu tàu”, hướng tới mục tiêu lọt Top 150 châu Á, có lĩnh vực đạt Top 100 thế giới; đồng thời phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp khoa học - công nghệ, hình thành các doanh nghiệp “kỳ lân” trong thời kỳ mới. “Tinh gọn hệ thống trường công lập chính là cách để mở rộng không gian phát triển, nâng cao điều kiện phục vụ và tạo nền tảng vững chắc cho một nền GDĐH chất lượng cao” - PGS,TS. Bùi Anh Tuấn nhận định.

Theo kế hoạch, dự kiến có 140 trường đại học công lập thuộc diện sắp xếp. Các Bộ, ngành, địa phương sẽ thực hiện tái cấu trúc hệ thống; sáp nhập, giải thể các trường không đạt chuẩn; xóa bỏ cấp trung gian. Các trường thuộc Bộ GDĐT cũng sẽ được tổ chức lại theo hướng giảm đầu mối, tăng quy mô và năng lực; Bộ GDĐT tập trung quản lý trực tiếp các trường trọng điểm, các trường còn lại chuyển về Bộ, ngành và địa phương.

Thống nhất tiêu chí, rõ lộ trình trong sắp xếp

Theo Bộ GDĐT, việc sắp xếp GDĐH phải bảo đảm sau tổ chức lại, hệ thống vận hành hiệu quả hơn, chất lượng cao hơn, phát triển theo hướng đa ngành, đa lĩnh vực, có nguồn lực mạnh và nâng cao khả năng cạnh tranh quốc tế.

Trên cơ sở đó, Bộ đã đưa ra 5 tiêu chí xác định các trường thuộc diện phải sắp xếp, gồm: Mức độ đáp ứng điều kiện và chuẩn chất lượng; đào tạo đơn ngành; mức độ phục vụ chức năng quản lý nhà nước; tính thiết yếu; tính đặc thù. Các hình thức sắp xếp bao gồm: Tái cấu trúc; chuyển giao về Bộ, ngành, địa phương phù hợp; hợp nhất; giải thể… Bộ GDĐT đề nghị các cơ quan liên quan hoàn thiện phương án trước ngày 30/6 để triển khai ngay trong năm 2026.

Sau khi có chỉ đạo, nhiều địa phương đã chủ động xây dựng phương án sáp nhập, tổ chức lại mạng lưới GDĐH. Tuy nhiên, quá trình thực hiện cũng phát sinh không ít vấn đề cần được tính toán thận trọng. Điển hình là bài toán sắp xếp nhân sự khi sáp nhập, dẫn đến nguy cơ dư thừa, khó bố trí hợp lý; tâm lý lo lắng của đội ngũ cán bộ, giảng viên về vị trí việc làm; nguy cơ ảnh hưởng đến chất lượng đào tạo nếu không có lộ trình phù hợp.

“Chúng tôi đồng tình với chủ trương sắp xếp nhằm tái cấu trúc hệ thống theo hướng tinh gọn, hiệu quả, tập trung nguồn lực cho các trường trọng điểm. Tuy nhiên, đây là chủ trương lớn, có tác động dài hạn, cần được triển khai thận trọng, có bước đi phù hợp” - đại diện một cơ sở GDĐH cho biết.

Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) cho rằng, việc sáp nhập cần được thực hiện theo lộ trình dài hạn, bài bản, có thể bắt đầu từ năm 2026 với các đơn vị có điều kiện phù hợp, sau đó mở rộng dần, tránh cách làm cơ học. Đồng tình với các tiêu chí của Bộ GDĐT, Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam Trần Xuân Nhĩ lưu ý, tiêu chí “tính thiết yếu” cần được xác định trên cơ sở khoa học, có thể lượng hóa, tránh áp dụng cảm tính hoặc máy móc. Đồng thời, cần xây dựng khung tiêu chí rõ ràng, cho phép vận dụng linh hoạt theo điều kiện vùng miền.

Cần cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả của công tác sắp xếp

Nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải quy hoạch và sắp xếp lại hệ thống GDĐH theo hướng tinh gọn, nâng cao hiệu lực, hiệu quả, nhiều ý kiến cho rằng cần thiết lập cơ chế giám sát chặt chẽ để đánh giá hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực công trong và sau quá trình sắp xếp, đồng thời tránh làm gián đoạn hoạt động đào tạo.

Theo ĐBQH Trịnh Thị Tú Anh (Lâm Đồng), việc sắp xếp là giải pháp chiến lược nhằm khắc phục tình trạng dàn trải, trùng lặp, song cần bảo đảm quyền lợi hợp pháp của giảng viên và sinh viên thông qua các phương án chuyển tiếp minh bạch, lấy chất lượng đào tạo làm trung tâm.

Từ góc độ kiểm toán, đại diện lãnh đạo KTNN chuyên ngành III cho rằng việc sắp xếp phải bám sát quy định pháp luật và thực tiễn, đồng thời cần có cơ chế hỗ trợ về tài chính, pháp lý và hạ tầng, trong đó có việc hoàn thiện khung pháp luật về tự chủ đại học. “Quá trình sắp xếp phải tạo điều kiện để các cơ sở GDĐH thực hiện tự chủ một cách thực chất, gắn với trách nhiệm giải trình và sự giám sát của cơ quan chức năng, cũng như toàn xã hội” - đại diện KTNN nhấn mạnh.

Một vấn đề nổi cộm khác là bảo đảm sử dụng hiệu quả nguồn lực công, đặc biệt trong quản lý nhà, đất tại các cơ sở GDĐH. Thực tế cho thấy vẫn còn tình trạng cho thuê, liên doanh, liên kết không đúng quy định, tiềm ẩn rủi ro pháp lý khi tiến hành sắp xếp. Theo chuyên gia Nguyễn Minh Phong, nếu không kiểm soát tốt, quá trình này có thể làm gia tăng nguy cơ thất thoát, lãng phí tài sản công. Do đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý; Bộ Tài chính cần hướng dẫn cụ thể về xử lý tài sản công; đồng thời các cơ quan thanh tra, kiểm toán phải theo sát, đánh giá trước, trong và sau quá trình sắp xếp để kịp thời kiến nghị chấn chỉnh.

Việc thiết lập cơ chế giám sát, đánh giá định kỳ với sự tham gia của Quốc hội, Chính phủ, Bộ GDĐT và các địa phương, cùng với công bố công khai kết quả hằng năm, sẽ góp phần bảo đảm tính minh bạch và kịp thời điều chỉnh chính sách.

Trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh tinh gọn tổ chức bộ máy, hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao, cùng với sự biến động nhanh của thị trường lao động, yêu cầu đổi mới đối với GDĐH trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. Mục tiêu này chỉ có thể đạt được khi có sự vào cuộc đồng bộ của các ngành, các cấp và từng cơ sở GDĐH, trên tinh thần thượng tôn pháp luật, đề cao tính khoa học, lấy thực tiễn làm thước đo và hiệu quả làm tiêu chí đánh giá./.

NHÓM PV