Vi phạm môi trường: Nghiêm trị để răn đe!

55% số trạm quan trắc bị chỉnh sửa số liệu: Hệ lụy khôn lường

Mới đây, Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an vừa khởi tố hàng chục bị can liên quan đến các vi phạm trong việc quan trắc môi trường tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Các đối tượng này thuộc 59 doanh nghiệp xả thải và lắp đặt thiết bị giám sát môi trường, trong đó có cả cán bộ, lãnh đạo các cơ quan quản lý nhà nước về môi trường.

Trong quá trình điều tra, Cơ quan Cảnh sát điều tra xác định trong số hơn 300 trạm quan trắc môi trường từ các chủ nguồn thải trên cả nước bị lực lượng chức năng khám xét thì có tới gần 160 trạm bị can thiệp, chỉnh sửa làm sai lệch dữ liệu, chiếm khoảng 55%.

Trong đó, Công ty cổ phần kỹ thuật môi trường Việt An được xác định là một trong những doanh nghiệp cung cấp hệ thống quan trắc môi trường lớn, chiếm hơn 50% thị trường cả nước, đồng thời trực tiếp hỗ trợ các doanh nghiệp làm sai lệch chỉ số quan trắc.

Ngày 31/3, Bộ Công an cho biết, cơ quan này đồng loạt triển khai 3 chuyên án, làm rõ hàng loạt sai phạm tại các trạm quan trắc môi trường tự động trên cả nước. Qua đó, cơ quan chức năng làm rõ các vi phạm trong việc lắp đặt, vận hành, quản lý các trạm quan trắc môi trường tự động, liên tục do một số doanh nghiệp triển khai trên phạm vi toàn quốc. Trong số các bị can, nhiều người giữ vị trí lãnh đạo, quản lý tại các cơ quan, đơn vị như Hoàng Văn Thức - Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường); Trần Thị Minh Hương - Giám đốc Trung tâm Quan trắc môi trường miền Bắc; Lê Việt Cường - Phó Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Nhiệt điện Quảng Ninh…

Theo quy định, một trong những điều kiện hoạt động của nhà máy, cơ sở sản xuất là phải lắp đặt các thiết bị quan trắc môi trường ở nơi phát sinh nước thải, nguồn thải để giám sát. Trường hợp các chỉ số vượt ngưỡng an toàn, cơ sở sản xuất phải khắc phục, thậm chí là bị dừng hoạt động.

Tuy nhiên, các chỉ số về môi trường khi được truyền về Sở Nông nghiệp và Môi trường lại bị can thiệp, chỉnh sửa từ vượt ngưỡng thành trong ngưỡng cho phép, bất chấp các thiết bị quan trắc được quản lý và có hệ thống camera giám sát riêng. Hiện, lực lượng công an đang tiếp tục rà soát toàn bộ các trạm quan trắc môi trường còn lại trên cả nước với mục tiêu nâng cao hiệu quả kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường, mở rộng điều tra vụ án.

Theo Cục Môi trường, hệ thống quan trắc giúp đánh giá hiện trạng và xu hướng biến đổi môi trường một cách chính xác và có hệ thống; cung cấp dữ liệu đầu vào cho việc hoạch định chính sách cũng như cảnh báo và dự báo môi trường.

Đặc biệt, quan trắc giúp phát hiện sớm các nguy cơ và sự cố ô nhiễm… để có các biện pháp ứng phó; kiểm soát phát thải từ các cơ sở sản xuất, khu công nghiệp, bảo đảm việc tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về môi trường. Bởi vậy, quan trắc môi trường không đơn thuần là hoạt động kỹ thuật mà chính là mắt xích đầu tiên, có tính quyết định trong cả chuỗi hành động từ phát hiện - đánh giá - cảnh báo - cho đến xây dựng chính sách, kiểm soát ô nhiễm và bảo vệ môi trường. 

Do đó, khi hệ thống quan trắc bị làm sai số liệu, hậu quả sẽ rất nghiêm trọng. 

Tội ác… 

Vụ việc khi bị phát hiện đã nhận được sự quan tâm lớn của dư luận, bởi việc chỉnh sửa các số liệu quan trắc, cảnh báo có ảnh hưởng rất nghiêm trọng đến sức khỏe, an toàn của người dân.

Dưới góc độ pháp lý, luật sư Lê Văn Phú (Đoàn Luật sư TP. Hồ Chí Minh) nhận định, vụ án này có tính chất nghiêm trọng, đây không còn là những sai sót kỹ thuật đơn thuần mà còn bộc lộ lỗ hổng trong quy trình giám sát tài nguyên và môi trường hiện nay.

“Việc khoảng hơn 160/300 trạm quan trắc môi trường bị can thiệp dữ liệu cho thấy đây không còn là các vi phạm đơn lẻ hay cá biệt, mà đã chuyển hóa thành hành vi phạm tội có tổ chức, có yếu tố công nghệ cao nhằm làm sai lệch kết quả quan trắc” - vị luật sư bình luận.

Tại Hội nghị tiếp xúc cử tri tháng 12/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh về tình trạng ô nhiễm môi trường không khí, nguồn nước gia tăng; đồng thời chỉ rõ một bộ phận cán bộ có tiêu cực, tham nhũng trong việc lắp đặt các trạm quan trắc chất lượng không khí, với hành vi gian dối, cho ra kết quả không chính xác. Những đối tượng này đã thông đồng với các nhà máy để làm sai lệch chỉ số ô nhiễm, nhằm tránh việc phải di dời cơ sở sản xuất.

Chị Vũ Thị Loan (phường Tây Hồ, TP. Hà Nội) cho biết, sau khi có thông tin về vụ việc, chị vô cùng bức xúc và lo lắng. Bởi lẽ bản thân chị, cũng như nhiều người dân khác đều tin tưởng vào cơ quan quản lý môi trường, tin tưởng vào các thông tin cảnh báo được công bố.

“Biết điều kiện thời tiết thất thường, ô nhiễm gia tăng nên gia đình hạn chế cho trẻ ra ngoài. Chỉ khi cơ quan chức năng công bố các chỉ số trong ngưỡng an toàn, chúng tôi mới cho các con rời nhà, nhưng đến giờ, các chỉ số cũng bị làm sai lệch, thông tin giả, lừa dối người dân. Một bộ phận cán bộ có tiêu cực, nhưng hậu quả để lại rất nặng nề, làm giảm lòng tin của người dân” - chị Loan chia sẻ.

Hiện cả nước có 37 trạm quan trắc chất lượng không khí tự động do Bộ Nông nghiệp và Môi trường đầu tư và đưa vào vận hành. Ngoài ra, Bộ còn đầu tư 22 trạm quan trắc chất lượng nước mặt và 6 trạm quan trắc chất lượng nước biển ven bờ đặt tại các khu vực có các nguồn thải lớn ở vùng biển miền Trung.

Hơn 4.000 điểm quan trắc chất lượng nước và chất lượng không khí đã được thiết lập tại các địa phương, với 92 trạm quan trắc chất lượng không khí tự động, liên tục và 113 trạm quan trắc chất lượng nước tự động, liên tục.

Còn chị Nguyễn Thị Huyền (phường Đống Đa, TP. Hà Nội) cho biết, khi các chỉ số được thông báo là an toàn, gia đình không đeo khẩu trang hay chuẩn bị các thiết bị phòng ngừa khi ra ngoài vì muốn tận hưởng chút không khí trong lành. “Tôi không ngờ các chỉ số lại có thể bị làm sai lệch thế. Vậy là suốt thời gian dài, chúng tôi đã phải sống trong không khí ô nhiễm mà vẫn tin là an toàn” - chị Huyền bức xúc và mong muốn các cơ quan chức năng xử lý nghiêm các đối tượng vi phạm, với những chế tài ở mức cao nhất để lấy lại lòng tin trong người dân. 

Chuyên gia Nguyễn Minh Phong thốt lên rằng: Đó là tội ác, làm tổn hại sức khỏe của người dân, chứ không đơn thuần chỉ là sự sai lệch về mặt số liệu. Do đó, “cần phải nghiêm trị các đối tượng vi phạm để tạo sự răn đe” - vị chuyên gia cho biết.

Nghiêm trị, đi đôi với phòng ngừa từ sớm, từ xa

Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Xuân Hải cho biết, vụ việc can thiệp, làm sai lệch số liệu quan trắc vừa qua là điều “rất đáng tiếc”, là hành vi vi phạm pháp luật, có tính chất tinh vi, có thể thực hiện thông qua can thiệp vào phần mềm, cấu hình hệ thống hoặc quá trình truyền dữ liệu.

Theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP và Thông tư số 10/2021/TT-BTNMT, hệ thống quan trắc tự động, liên tục hiện nay được thiết kế theo hướng bảo đảm tính khách quan, minh bạch và có cơ chế kiểm soát nhiều lớp.

Liên quan đến vấn đề này, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến cho biết, quan điểm của Bộ là không bao che cho vi phạm. Đối với các cá nhân là lãnh đạo, nhà quản lý, cán bộ thực thi, hiểu luật mà vẫn vi phạm càng phải xử lý nghiêm khắc theo quy định pháp luật, không có vùng cấm. 

Cụ thể, doanh nghiệp có trách nhiệm lắp đặt và vận hành hệ thống, nhưng dữ liệu quan trắc phải truyền trực tiếp, liên tục về cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời phải thực hiện kiểm định, hiệu chuẩn, kiểm soát chất lượng định kỳ và chịu sự kiểm tra, giám sát, hậu kiểm của cơ quan quản lý và đơn vị độc lập. Đây chính là các yếu tố bảo đảm tính minh bạch và tính độc lập tương đối của hệ thống. 

Tuy nhiên, ông Hải cũng thừa nhận, vấn đề ở đây không phải là ở quy trình, mà xuất phát từ công tác quản lý, cán bộ thực thi.

Ngay sau khi xảy ra vụ việc, Bộ xác định yêu cầu quan trọng nhất là bảo đảm hệ thống quan trắc môi trường trên toàn quốc tiếp tục vận hành ổn định, không bị gián đoạn để cung cấp dữ liệu phục vụ công tác quản lý. 

Trên cơ sở đó, Bộ đã yêu cầu các địa phương khẩn trương rà soát, kiểm tra toàn bộ các hệ thống quan trắc tự động, liên tục trên địa bàn, bảo đảm việc lắp đặt, vận hành, bảo trì, kiểm định, hiệu chuẩn và truyền dữ liệu thực hiện đúng quy định của pháp luật; đồng thời kiểm tra việc niêm phong, quản lý tài khoản truy cập, cấu hình thiết bị và hệ thống truyền dữ liệu.

Công tác kiểm tra, giám sát được tăng cường, đặc biệt là kiểm tra đột xuất và kiểm tra đối chứng, tập trung vào các cơ sở có lưu lượng xả thải lớn, có nguy cơ ô nhiễm môi trường cao hoặc có dấu hiệu bất thường về dữ liệu quan trắc.

Các Sở Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục duy trì việc tiếp nhận, theo dõi và xử lý dữ liệu quan trắc tự động, liên tục theo thời gian thực, kịp thời phát hiện các trường hợp thông số vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường để yêu cầu cơ sở có biện pháp xử lý, khắc phục theo quy định.

Các chuyên gia cho rằng, giải pháp cho vấn đề này không chỉ đơn thuần là tăng cường kiểm tra, mà cần một cuộc cải tổ về cách tiếp cận dữ liệu. Dữ liệu môi trường phải được coi là tài sản, cần được bảo mật và truyền dẫn theo một quy trình khép kín, đảm bảo độ trung thực. Đồng thời, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý môi trường và các lực lượng khác, kết hợp cả công nghệ cao để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường trong dòng chảy dữ liệu.

“Song song với các giải pháp trước mắt, cơ quan chức năng cần nghiên cứu, hoàn thiện các quy định kỹ thuật và tăng cường ứng dụng công nghệ trong giám sát dữ liệu, nhằm nâng cao khả năng phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và bảo đảm tính chính xác, tin cậy của dữ liệu quan trắc” - chuyên gia môi trường, TS. Hoàng Dương Tùng kiến nghị. 

Đồng thời, nâng cao chế tài theo hướng xử lý nghiêm khắc hơn đối với hành vi gian lận dữ liệu môi trường, không chỉ dừng ở xử phạt hành chính mà phải gắn với trách nhiệm hình sự và các biện pháp bổ sung như đình chỉ hoạt động, thu hồi giấy phép. Song song đó, việc công khai dữ liệu môi trường và tăng cường giám sát xã hội cũng là giải pháp cần thiết để bảo đảm tính minh bạch và hiệu lực thực thi pháp luật trong lĩnh vực này.

Xác định môi trường là lĩnh vực “nóng”, tình trạng ô nhiễm môi trường còn phức tạp, Kiểm toán nhà nước (KTNN) đặc biệt quan tâm kiểm toán đối với vấn đề quản lý, sử dụng nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường; trách nhiệm bảo vệ môi trường của các cơ quan, tổ chức, cá nhân thông qua các cuộc kiểm toán tại cụm công nghiệp, làng nghề, khu công nghiệp, nhà máy nhiệt điện than…

Qua kiểm toán, KTNN chỉ ra nhiều hạn chế, bất cập trong công tác thẩm định, phê duyệt hồ sơ môi trường; cấp, gia hạn, cấp lại và thu hồi giấy phép môi trường tại các khu công nghiệp, khu kinh tế.

N.LỘC