Nhận diện "khoảng trống" giám sát an toàn thực phẩm: Cần chuyển đổi tư duy quản lý toàn chuỗi
Xã hội - Ngày đăng : 06:28, 09/04/2026
Công tác kiểm tra, giám sát thiếu chặt chẽ
Điểm đáng quan ngại nhất trong các vụ vi phạm ATTP vừa qua không chỉ nằm ở tính chất đặc biệt nghiêm trọng, gây hoang mang tột độ trong dư luận xã hội, mà còn bộc lộ sự tinh vi của các đối tượng phạm pháp. Những sai phạm này đã ngang nhiên diễn ra trong một thời gian dài, với quy mô cực lớn và có tổ chức chặt chẽ. Thậm chí, hàng nghìn tấn thực phẩm bẩn đã dễ dàng xâm nhập vào các kênh phân phối chính thống với đầy đủ giấy tờ hợp lệ làm bình phong, và chỉ bị phơi bày ra ánh sáng nhờ vào các cuộc kiểm tra mang tính đột xuất. Hệ lụy này càng minh chứng rõ nét cho những "lỗ hổng" cốt lõi trong cơ chế kiểm tra, giám sát, đồng thời đặt ra dấu hỏi lớn về năng lực cũng như trách nhiệm của các cơ quan chức năng liên quan.
Phân tích sâu về nguyên nhân, giới chuyên gia và các nhà quản lý đồng tình nhận định: Mặc dù hệ thống quy định pháp luật và chế tài xử phạt trong lĩnh vực ATTP đã được ban hành tương đối đầy đủ, song một trong những "kẽ hở" pháp lý lớn nhất tiếp tay cho vấn nạn này chính là bất cập từ cơ chế hậu kiểm. Cụ thể, theo quy định tại Nghị định số 15/2018/NĐ-CP của Chính phủ hướng dẫn thi hành một số điều của Luật ATTP, việc chuyển đổi phương thức quản lý từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" (cho phép doanh nghiệp tự công bố sản phẩm) từng được kỳ vọng là bước tiến đột phá trong cải cách thủ tục hành chính, giúp cải thiện môi trường kinh doanh. Tuy nhiên, khi áp dụng vào thực tiễn, không ít doanh nghiệp đã trục lợi từ chính sự thông thoáng của chính sách này để thực hiện các hành vi kinh doanh gian dối, lừa đảo người tiêu dùng.
Bên cạnh đó, theo đánh giá từ Bộ Y tế, hệ thống quản lý hiện hành chưa thể hiện được năng lực kiểm soát chất lượng thực phẩm một cách khép kín xuyên suốt toàn bộ chuỗi sản xuất và lưu thông. Đáng chú ý, Luật ATTP hiện hành vẫn chưa thiết lập được cơ chế pháp lý đủ mạnh để thu hồi giấy tiếp nhận đăng ký công bố sản phẩm, ngay cả trong trường hợp phát hiện hồ sơ được lập dựa trên các loại giấy tờ giả mạo.
Một "điểm nghẽn" trọng yếu khác bộc lộ từ sự cồng kềnh, chồng chéo trong bộ máy quản lý nhà nước về ATTP. Hiện tại, trách nhiệm đang bị phân mảnh giữa ba cơ quan: Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cùng Bộ Công Thương. Sự phân quyền này dẫn đến tình trạng thiếu vắng một đầu mối chịu trách nhiệm thống nhất toàn diện. Chưa kể, những bê bối tiêu cực xảy ra ngay trong chính cơ quan có trách nhiệm quản lý ATTP, vốn đã bị cơ quan điều tra phanh phui thời gian qua, càng làm xói mòn niềm tin của dư luận vào tính minh bạch, hiệu quả của công tác kiểm soát. Đặc biệt, sự hạn chế trong công tác hậu kiểm đã tạo điều kiện cho nhiều vi phạm trót lọt, gây ra những hậu quả khôn lường cho xã hội trước khi cơ quan chức năng kịp thời phát hiện và xử lý. Cơ chế thanh tra, kiểm tra hiện nay chủ yếu vẫn vận hành theo kế hoạch định kỳ, thiếu tính đột xuất nên rất dễ bị các đối tượng kinh doanh lách luật, đối phó.
Nhìn nhận về thực trạng này, GS,TS. Nguyễn Anh Trí - Đại biểu Quốc hội khóa XIV, XV đã chỉ rõ: “Thực tế hiện nay cho thấy, cứ mỗi khi xảy ra vụ việc lớn, dư luận dậy sóng thì các cơ quan chức năng đồng loạt vào cuộc, kiểm tra rầm rộ, xử lý quyết liệt. Tuy nhiên, sau một thời gian ngắn, khi sự việc lắng xuống, hoạt động kiểm soát lại có xu hướng chùng xuống, thiếu duy trì thường xuyên. Cách làm này, không chỉ kém hiệu quả mà còn vô tình tạo ra "khoảng trống" cho thực phẩm bẩn quay trở lại thị trường”.
Thay đổi căn bản tư duy quản lý an toàn thực phẩm
Đứng trước sức nóng từ các vụ vi phạm nghiêm trọng, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội - bà Lê Thị Nga đã thẳng thắn đề nghị Chính phủ cần chỉ đạo tiến hành đợt tổng kiểm tra trên toàn quốc về ATTP, qua đó thiết lập các giải pháp quyết liệt nhằm bảo vệ sức khỏe cho người dân. Thống nhất với quan điểm này, tại Phiên họp thứ 56 mới đây, Ủy ban Thường vụ Quốc hội khóa XV cũng đã yêu cầu cơ quan của Quốc hội triển khai giám sát chuyên đề về ATTP ngay trong năm 2026, đảm bảo sớm có kết quả để báo cáo các cơ quan có thẩm quyền. Thực tiễn cho thấy, để khắc phục triệt để những “kẽ hở” trong cơ chế quản lý, việc đổi mới cách tiếp cận trong lĩnh vực này đã và đang trở thành một yêu cầu cấp bách.
Mới đây, thể hiện quyết tâm chính trị cao độ trong vai trò Trưởng ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế, pháp luật, Tổng Bí thư Tô Lâm đã trực tiếp giao Đảng ủy Chính phủ tổ chức triển khai chủ trương kiện toàn hệ thống quản lý nhà nước về ATTP. Hướng đi cốt lõi là phải tổ chức lại bộ máy theo nguyên tắc thống nhất, chỉ duy trì một đầu mối quản lý xuyên suốt từ cấp trung ương tới địa phương; đồng thời, Ban Chỉ đạo cũng yêu cầu khẩn trương xây dựng đề án cụ thể để trình Bộ Chính trị xem xét ngay trong tháng 4.
Đặc biệt, Tổng Bí thư nhấn mạnh yêu cầu phải sửa đổi, bổ sung Luật ATTP với mục tiêu thay đổi căn bản tư duy quản lý: Chuyển dịch từ phương thức kiểm soát rời rạc từng khâu sang mô hình quản lý xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm, bao trùm chặt chẽ từ khâu sản xuất, chế biến, lưu thông cho đến tay người tiêu dùng. Các giải pháp đồng bộ này nhằm khắc phục triệt để tình trạng chồng chéo, phân tán quyền lực trong bộ máy quản lý hiện nay ; qua đó nâng cao năng lực dự báo, chủ động phòng ngừa và xử lý kịp thời mọi nguy cơ mất ATTP.
Đồng tình với định hướng trên, GS,TS. Nguyễn Anh Trí tái khẳng định quan điểm: Công tác quản lý ATTP cần phải bắt đầu từ việc kiểm soát chặt chẽ ngay từ gốc - tức là từ khâu sản xuất, chăn nuôi và trồng trọt. Mọi quy trình phải được xây dựng theo hướng khoa học, liên tục cập nhật; song song với đó, quy trình lưu thông, phân phối phải đảm bảo tính minh bạch và có sự kiểm soát ngặt nghèo. Vị đại biểu đặc biệt lưu ý cần tăng cường các hoạt động xét nghiệm, kiểm định chất lượng thực phẩm ; việc thực hiện thanh tra, kiểm soát ATTP phải trở thành nề nếp thường xuyên, liên tục, tránh lặp lại tình trạng "đánh trống bỏ dùi".
Luật ATTP (sửa đổi) lần này sẽ hoàn thiện khung pháp lý toàn diện thống nhất từ Trung ương đến địa phương, tăng cường phân cấp, phân quyền cho các địa phương cũng như tránh chồng chéo chức năng nhiệm vụ của các Bộ, ngành Trung ương ; chuyển đổi tư duy quản lý từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa chủ động, ngăn chặn ngay từ đầu theo nguy cơ.
Ông Đỗ Xuân Tuyên - Thứ trưởng Bộ Y tế
Tinh thần chỉ đạo quyết liệt này hiện đang được Bộ Y tế khẩn trương cụ thể hóa trong quá trình xây dựng Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), dự kiến sẽ trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2. Thông tin thêm về dự luật, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, cơ quan soạn thảo sẽ tăng cường các chế tài quản lý đối với các cơ sở sản xuất, kinh doanh nhóm sản phẩm thực phẩm có nguy cơ cao. Mục tiêu tối thượng là siết chặt vòng vây quản lý từ khâu sản xuất đến khi sản phẩm thực phẩm được lưu thông trên thị trường. Đặc biệt, dự luật sẽ thiết lập cơ chế kết hợp đồng bộ giữa cả "tiền kiểm" và "hậu kiểm", đảm bảo các sản phẩm lưu thông trên thị trường luôn an toàn và đạt tiêu chuẩn chất lượng cho người sử dụng, qua đó từng bước hướng tới phương thức kiểm soát ATTP chặt chẽ của các nước phát triển./.