Bão giá vật liệu xây dựng: Gánh nặng rủi ro tài chính và bài toán quản trị đầu tư công
Kinh tế - Ngày đăng : 11:44, 09/04/2026
Chi phí xây dựng bị “đội” lên
Từ cuối tháng 02/2026 đến nay, thị trường VLXD liên tục chứng kiến các đợt tăng giá đột biến, bắt nguồn từ cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Lê Anh Tuấn, những xung đột địa chính trị tại Trung Đông đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng, đẩy giá xăng dầu tăng phi mã. Chỉ tính trung bình tháng 3/2026, giá xăng E5, A92 và dầu diesel đã tăng lần lượt 26,2% và 57,4% so với tháng trước. Mức tăng này vượt xa quy luật biến động thông thường (chỉ dao động từ 4-8% trong 2 năm qua).
Sự biến động của nhiên liệu lập tức tạo hiệu ứng dây chuyền, đẩy mặt bằng giá VLXD lên một thiết lập mới. Trong tháng 3/2026, hàng loạt VLXD thiết yếu đều tăng mạnh so với tháng 02: Xi măng tăng khoảng 7,2%; thép tăng 2,2%; gạch lát nền tăng khoảng 4,8%. Đáng chú ý, nhóm vật liệu khai thác (cát, đá, gạch xây) có biên độ tăng rất cao từ 13,5-23,3%; cá biệt, nhựa đường ghi nhận mức tăng vọt khoảng 32%.
Hệ lụy nhãn tiền là chi phí xây dựng các công trình bị "đội" lên đáng kể. Bộ Xây dựng ước tính, với đà biến động hiện tại, dự toán xây dựng các công trình có thể tăng từ 1,91-8,09% tùy loại hình. Nếu đà tăng này chưa dừng lại, rủi ro vỡ dự toán sẽ càng hiện hữu. Ở kịch bản giá nhiên liệu tăng 100% so với tháng 02/2026, dự toán xây dựng công trình giao thông có nguy cơ vọt lên gần 16%.
Áp lực này đang trực tiếp đe dọa nguồn vốn đầu tư công. Hiện cả nước có 44 dự án trọng điểm (gồm cả dự án PPP) do Ban chỉ đạo Nhà nước các công trình trọng điểm theo dõi, với tổng mức đầu tư 569.000 tỷ đồng; trong đó cấu phần xây dựng chiếm 413.000 tỷ đồng (giá trị chưa thi công còn khoảng 267.000 tỷ đồng). Nếu kịch bản giá nhiên liệu tăng gấp đôi xảy ra, riêng chi phí phát sinh cho các công trình giao thông trọng điểm ước tính đã lên tới khoảng 42.300 tỷ đồng. Đây là một gánh nặng khổng lồ đối với bài toán cân đối ngân sách nhà nước.
Ở cấp độ DN, sức ép chi phí đang tàn phá sức khỏe tài chính. Ông Trần Chủng - Chủ tịch Hiệp hội Các nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (VARSI) - cho biết, giá dầu phục vụ thi công đã tăng tới 72% so với đầu năm. Tuy nhiên, phần lớn hợp đồng lại được ký theo đơn giá cố định hoặc chốt tại thời điểm lập dự án, thiếu cơ chế điều chỉnh. Hệ quả là nhà thầu phải “gánh” toàn bộ phần chi phí phát sinh, làm suy kiệt dòng tiền và gia tăng nguy cơ thua lỗ.
Biến động chi phí cũng lập tức đe dọa tiến độ dự án. Việc nhiều mũi thi công phải dừng hoạt động hoặc duy trì cầm chừng, không thể đảm bảo cường độ “3 ca, 4 kíp” đang diễn ra, ảnh hưởng trực tiếp đến các dự án trọng điểm quốc gia. Đây không chỉ là rủi ro của DN mà còn là điểm nghẽn của mục tiêu giải ngân đầu tư công.
Đồng tình với nhận định trên, ông Nguyễn Quốc Hiệp - Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) - phân tích: Các dự án giao thông phụ thuộc rất lớn vào chi phí nhiên liệu (chiếm 30-50% chi phí máy thi công). Cùng với đó, nhiều loại vật liệu chủ chốt tăng vượt 10% đã đẩy chi phí đầu vào lên cao. “Biến động bất thường của thị trường đang đẩy các nhà thầu vào rủi ro cực lớn khi chi phí tăng nhanh nhưng đơn giá đã bị “khóa” từ trước”, ông Hiệp nhấn mạnh.
Theo Báo cáo Kết quả khảo sát tình hình sản xuất kinh doanh của DN quý I/2026 do Cục Thống kê (Bộ Tài chính) công bố: Có tới 70,1% DN xây dựng nhận định giá nguyên vật liệu tăng cao chính là yếu tố ảnh hưởng nặng nề nhất đến hoạt động sản xuất kinh doanh của họ trong những tháng đầu năm.
Gỡ áp lực chi phí, giữ nhịp tiến độ công trình
Trong bức tranh kinh tế vĩ mô, ngành xây dựng không chỉ là sản xuất đơn thuần mà còn là “bệ đỡ” lan tỏa tăng trưởng. Đặc biệt, trong giai đoạn Việt Nam đang dồn lực đầu tư hạ tầng quy mô lớn, tiến độ các dự án giao thông, đô thị và công nghiệp mang ý nghĩa sống còn đối với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Theo Phó Chủ tịch Hội VLXD Việt Nam Phạm Văn Bắc, kiểm soát tốt giá vật liệu chính là yếu tố then chốt để “giữ nhịp” tiến độ, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong năm 2026.
Nhằm tháo gỡ điểm nghẽn, VACC chính thức kiến nghị cho phép tính bù trừ chênh lệch chi phí nhiên liệu vào dự toán, giá gói thầu và hợp đồng - xem đây là “van giảm áp” cấp bách cho DN. Hiệp hội cũng đề nghị các cơ quan chức năng ổn định chi phí logistics, kiểm soát chặt giá vật liệu tại địa phương, xử lý nghiêm hành vi lợi dụng trục lợi; đồng thời xem xét áp dụng quy định bất khả kháng để điều chỉnh hợp đồng nếu biến động kéo dài.
Phía VARSI kiến nghị Chính phủ chỉ đạo bảo đảm nguồn cung nhiên liệu thông suốt, khẩn trương xây dựng cơ chế điều chỉnh giá hợp đồng và gia hạn tiến độ. Việc thiết lập cơ chế chia sẻ rủi ro tài chính giữa Nhà nước và DN là bắt buộc để ngăn chặn “đứt gãy” chuỗi thi công.
Ở góc độ cơ quan quản lý, Bộ Xây dựng đã yêu cầu các địa phương cân đối nguồn lực, ưu tiên hoàn thành hạ tầng trọng điểm; thực hiện nghiêm quy định cập nhật, công bố giá VLXD sát thực tế. Địa phương cần kiểm soát chặt các DN kinh doanh xăng dầu, VLXD, kiên quyết chống đầu cơ, găm hàng, thổi giá.
Đối với các chủ đầu tư và ban quản lý dự án, Bộ Xây dựng đặc biệt khuyến nghị việc thắt chặt kiểm soát chi phí. Các đơn vị cần đánh giá tác động tăng giá để sử dụng chi phí dự phòng một cách hợp lý; lựa chọn hình thức hợp đồng linh hoạt với diễn biến thị trường. Quan trọng nhất là cần khẩn trương rà soát các hợp đồng đang thực hiện (nhất là hợp đồng trọn gói, đơn giá cố định), cân đối lại dòng chi phí để tháo gỡ vướng mắc cho nhà thầu, đảm bảo tiến độ cán đích thành công./.