Năng lực phòng vệ thương mại: Từ bài toán pháp lý đến “lá chắn” sinh tồn của doanh nghiệp xuất khẩu
Kinh tế - Ngày đăng : 14:08, 16/04/2026
Hàng Việt đối mặt sức ép lớn từ làn sóng khởi kiện
Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng đã mở ra cơ hội vàng, đưa Việt Nam bứt tốc lọt vào nhóm 20 nền kinh tế có quy mô thương mại lớn nhất toàn cầu. Thế nhưng, mặt trái của sự tăng trưởng nóng chính là sức ép khổng lồ đổ dồn lên vai các DN và ngành hàng xuất khẩu khi làn sóng áp dụng các biện pháp PVTM ngày càng gia tăng.
Theo thống kê từ Cục PVTM (Bộ Công Thương), chỉ tính riêng năm 2025, hàng hóa xuất khẩu của nước ta đã phải gồng mình đối phó với 23 vụ kiện PVTM đến từ 12 thị trường khác nhau. Bước sang những tháng đầu năm 2026, nguy cơ hàng Việt bị đưa vào tầm ngắm điều tra tiếp tục gia tăng rõ rệt. Ngay trong đầu tháng 4/2026, Cục PVTM đã phải phát đi danh sách cảnh báo “đỏ” đối với 29 sản phẩm thuộc 5 nhóm hàng đang đứng trước nguy cơ cao bị điều tra PVTM, gian lận xuất xứ và chuyển tải bất hợp pháp.
Cụ thể, tại hai thị trường lớn là Hoa Kỳ và Canada, nhiều mặt hàng chủ lực của Việt Nam như gỗ, sản phẩm gỗ, kính nổi, nhôm thanh định hình, ống đồng… đang đối mặt với rủi ro rất cao. Tại khu vực Liên minh châu Âu (EU), nhóm hàng thép, sản phẩm công nghiệp chế tạo và vật liệu tiêu dùng cũng đang trở thành tâm điểm giám sát gắt gao, tiềm ẩn rủi ro bị khởi xướng điều tra.
Giới chuyên gia kinh tế phân tích, nguyên nhân sâu xa của tình trạng này bắt nguồn từ chính tốc độ bành trướng thị phần quá nhanh của hàng Việt. Khi kim ngạch xuất khẩu tăng vọt, đặc biệt ở các nhóm ngành có hàm lượng công nghệ thấp hoặc phụ thuộc nặng nề vào gia công, hàng hóa nước ta rất dễ bị vướng vào các cáo buộc như bán phá giá, nhận trợ cấp hoặc gây thiệt hại cho nền sản xuất nội địa của nước sở tại. Thêm vào đó, xu thế dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu cùng những nghi ngại về hành vi gian lận xuất xứ, lẩn tránh thuế càng khiến hàng hóa dán nhãn "Made in Vietnam" bị soi xét dưới lăng kính khắt khe hơn.
Hệ lụy từ các vụ kiện này là vô cùng tàn khốc. Khi bị khởi xướng điều tra, hoạt động xuất khẩu không chỉ bị đình trệ, mà DN còn đối diện với nguy cơ mất trắng thị phần vào tay đối thủ cạnh tranh. Lợi thế ưu việt từ các Hiệp định thương mại tự do (FTA) mà chúng ta dày công ký kết theo đó cũng bị bào mòn. Ngoài ra, việc phải gồng gánh chi phí pháp lý đắt đỏ và hao tổn nguồn lực để theo đuổi vụ kiện sẽ bào mòn sức khỏe tài chính và hình ảnh của DN trên thương trường quốc tế.
Chia sẻ thực tế đau xót từ góc độ ngành hàng, ông Ngô Sỹ Hoài - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam cho biết: Với vị thế cường quốc xuất khẩu gỗ thứ 5 thế giới, ngành gỗ Việt Nam luôn là mục tiêu thường trực của các vụ kiện. Điển hình vào đầu tháng 3/2026, Bộ Thương mại Mỹ (DOC) đã công bố kết luận sơ bộ vụ điều tra chống bán phá giá gỗ dán và gỗ trang trí. Theo đó, các DN Việt Nam bị giáng một đòn nặng nề với mức thuế áp dụng khổng lồ, dao động từ 191,85% đến 194,8%; riêng khoảng 50 công ty chịu mức thuế riêng rẽ là 193,32%. “Mức thuế này không chỉ cao hơn Trung Quốc mà còn vượt xa Indonesia - hai đối thủ cùng bị điều tra. Đây là một rào cản mang tính sống còn đối với ngành gỗ”, ông Hoài nhấn mạnh.
Dữ liệu từ Bộ Công Thương cho thấy mức độ khốc liệt của thị trường xuất khẩu: Tính luỹ kế đến đầu năm 2026, hàng hóa của Việt Nam đã trở thành mục tiêu của khoảng 300 cuộc điều tra phòng vệ thương mại đến từ 25 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới.
Giải mã “điểm nghẽn” và mệnh lệnh quản trị rủi ro
Nhận định về năng lực phản ứng của khối DN, ông Chu Thắng Trung - Phó Cục trưởng Cục PVTM - cho biết: Thời gian qua, nhận thức và năng lực ứng phó của cộng đồng DN đã có sự cải thiện đáng kể. Đơn cử trong năm 2025, với sự trợ lực từ các cơ quan chuyên trách, hơn 50% số vụ kiện đã khép lại với kết quả tích cực, giúp DN thoát án phạt hoặc chỉ phải chịu mức thuế thấp.
Tuy nhiên, vị Phó Cục trưởng cũng thẳng thắn chỉ ra “yết hầu” của các DN Việt: Đó là sự thiếu hụt một hệ thống dữ liệu chuẩn hoá và tính bất nhất trong hồ sơ giải trình. Trong các cuộc điều tra, cơ quan nước ngoài đòi hỏi sự minh bạch tuyệt đối về bộ dữ liệu: Từ chi phí sản xuất, bán hàng, đến giao dịch xuất khẩu và nguồn gốc nguyên liệu. Nếu DN cung cấp số liệu mâu thuẫn, trả lời chậm trễ hoặc không đưa ra được chứng từ gốc hợp lệ, cơ quan điều tra sẽ sử dụng các “dữ liệu sẵn có” - vốn luôn mang tính áp đặt và bất lợi. Hậu quả nhãn tiền chính là việc phải nhận những biên độ thuế “trên trời”.
Một lỗ hổng quản trị khác nằm ở cơ chế phối hợp nội bộ. Một vụ kiện PVTM thực chất là bài kiểm tra tổng lực về sức mạnh quản trị DN. Nếu DN thiếu sự liên kết đồng bộ giữa các bộ phận (xuất khẩu, kế toán, sản xuất, pháp chế, mua hàng) mà chỉ khoán trắng cho một phòng ban xử lý, thì thất bại là điều khó tránh khỏi.
Trước những rủi ro bủa vây, Cục PVTM đặc biệt khuyến nghị các DN cần chủ động cập nhật quy định pháp lý, theo dõi sát sao cảnh báo từ cơ quan chức năng để kịp thời thiết lập phương án ứng phó. Mệnh lệnh bắt buộc là phải xây dựng một hệ thống quản trị minh bạch, chuẩn hóa tuyệt đối hồ sơ tài chính và chứng từ xuất xứ. Song song với đó, DN phải thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc chặt chẽ, đa dạng hóa chuỗi cung ứng nguyên liệu nhằm tự chủ và bảo vệ tính hợp pháp về xuất xứ.
Ở góc nhìn chiến lược, các chuyên gia khẳng định: Để thoát khỏi vòng xoáy PVTM, DN cần chuyển đổi mô hình cạnh tranh. Thay vì đua tranh bằng giá rẻ, hàng Việt phải chinh phục thị trường bằng chất lượng, mẫu mã, tiêu chuẩn sản phẩm và hàm lượng công nghệ. Đây là vắc-xin hữu hiệu nhất để miễn nhiễm với các cáo buộc bán phá giá.
Đồng tình với quan điểm này, ông Ngô Sỹ Hoài bổ sung thêm: Dù năng lực đã nâng lên, nhưng do đặc thù phần lớn vẫn là các DN nhỏ và vừa, tiềm lực tài chính và kinh nghiệm pháp lý còn rất mỏng, nên cộng đồng DN đang rất cần sự hậu thuẫn, hỗ trợ sát sao hơn nữa từ các cơ quan chức năng và hệ thống thương vụ Việt Nam tại nước ngoài./.