Gỡ nút thắt thể chế, kiến tạo nền tảng năng lượng xanh cho doanh nghiệp

Doanh nghiệp đối mặt áp lực lớn về chuyển dịch năng lượng

Chia sẻ tại Diễn đàn “Hoàn thiện chính sách điện tái tạo và lưu trữ (BESS): Nền tảng năng lượng xanh ổn định cho DN” tổ chức chiều 21/4, bà Phan Thị Thu Thuỷ - Cục Điện lực, Bộ Công Thương cho biết, trong bối cảnh hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, yêu cầu về sử dụng năng lượng sạch, giảm phát thải đang trở thành tiêu chí mang tính bắt buộc đối với DN. Thực tế cho thấy, nhiều thị trường xuất khẩu lớn đã áp dụng các tiêu chuẩn khắt khe liên quan đến phát thải carbon và sử dụng điện xanh, buộc DN phải thích ứng nếu không muốn mất đơn hàng.

“Khả năng tiếp cận điện xanh đang dần trở thành điều kiện để DN duy trì đơn hàng, tham gia chuỗi cung ứng và thu hút đầu tư. Điều này cho thấy điện tái tạo không còn là lựa chọn mang tính chiến lược dài hạn, mà đã trở thành “giấy thông hành” trong hoạt động thương mại quốc tế” - bà Thủy nói.

Song song với yêu cầu xanh hóa là áp lực gia tăng mạnh về nhu cầu điện. Ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho biết, với mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10% từ năm 2026, nhu cầu điện được dự báo tăng 12 - 15% mỗi năm. Đây là áp lực rất lớn đối với hệ thống điện quốc gia, trong bối cảnh nền kinh tế đang mở rộng nhanh về quy mô và chuyển dịch sang các lĩnh vực tiêu thụ điện lớn như trung tâm dữ liệu, trí tuệ nhân tạo hay giao thông điện hóa. Điện không chỉ tăng về sản lượng mà còn đòi hỏi tính ổn định, khả năng dự báo và yếu tố “xanh” ngày càng cao.

Đồng quan điểm trên, PGS,TS. Ngô Trí Long - Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam cũng nhấn mạnh điện đã trở thành yếu tố nền tảng quyết định khả năng duy trì tăng trưởng, thu hút đầu tư và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Khi tiêu thụ điện liên tục tăng mạnh, dư địa an toàn của hệ thống điện đang bị thu hẹp, làm gia tăng nguy cơ thiếu điện cục bộ và chi phí cung ứng.

Trong khi đó, các nguồn điện truyền thống lại đối mặt với nhiều rủi ro. Thủy điện chịu tác động của biến đổi khí hậu và hạn hán, còn nhiệt điện phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu như than, LNG lại bị chi phối bởi biến động địa chính trị và giá cả thế giới. Điều này khiến bài toán an ninh năng lượng trở nên phức tạp hơn, buộc Việt Nam phải đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa nguồn cung, trong đó năng lượng tái tạo giữ vai trò then chốt.

Dù nhu cầu về năng lượng tái tạo từ DN và nền kinh tế ngày càng cấp thiết, song theo các chuyên gia, quá trình phát triển điện tái tạo vẫn gặp nhiều vướng mắc về cơ chế.

Theo ông Phan Công Tiến - Giám đốc Viện Nghiên cứu Ứng dụng năng lượng thông minh, mô hình mua bán điện trực tiếp (DPPA) được kỳ vọng là công cụ quan trọng giúp DN tiếp cận điện xanh, nhưng thực tế triển khai còn nhiều hạn chế. DN vẫn gặp khó khăn trong việc xác định cơ chế giá, chi phí truyền tải và trách nhiệm giữa các bên. “Điểm nghẽn lớn nhất là chưa hình thành được quyền lựa chọn thực chất của khách hàng, khi giá điện vẫn phụ thuộc vào thị trường giao ngay thay vì cho phép đàm phán dài hạn, làm giảm ý nghĩa phòng ngừa rủi ro của hợp đồng” - ông Tiến nói.

Một rào cản khác là chi phí dịch vụ lưới điện chưa được quy định rõ ràng, khiến DN khó xây dựng phương án tài chính khả thi. Khi chi phí đầu vào không thể dự báo, việc tham gia các hợp đồng dài hạn trở nên rủi ro, làm giảm động lực đầu tư vào điện tái tạo.

Bên cạnh đó, tính không ổn định của năng lượng tái tạo cũng đặt ra thách thức lớn. Điện mặt trời và điện gió phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, trong khi nhu cầu tiêu thụ lại tập trung vào giờ cao điểm. Sự lệch pha giữa cung và cầu khiến hệ thống điện gặp khó khăn trong vận hành, đồng thời làm giảm hiệu quả khai thác nguồn năng lượng sạch.

Hoàn thiện thể chế để thúc đẩy phát triển thị trường điện tái tạo

Trước yêu cầu cấp bách từ thực tiễn, việc hoàn thiện cơ chế chính sách, đặc biệt là về DPPA, đang trở thành trọng tâm trong quá trình chuyển dịch năng lượng.

Từ góc độ cơ quan quản lý, bà Phan Thị Thu Thủy cho biết, Cục Điện lực đang nghiên cứu mở rộng đối tượng tham gia DPPA theo lộ trình phù hợp, bao gồm các phụ tải mới như trung tâm dữ liệu, hạ tầng giao thông điện hóa và các mô hình cung ứng điện trong khu công nghiệp. Tuy nhiên, nguyên tắc xuyên suốt là mở rộng đi đôi với bảo đảm an toàn, ổn định của hệ thống điện quốc gia.

Một trong những định hướng quan trọng là hoàn thiện cơ chế giá điện theo hướng tăng cường yếu tố thị trường. Các bên tham gia sẽ được khuyến khích chủ động đàm phán trong khuôn khổ pháp luật, trong khi Nhà nước giữ vai trò thiết lập khung pháp lý và giám sát để bảo đảm minh bạch, cạnh tranh lành mạnh. Đồng thời, việc nghiên cứu cơ chế kiểm soát biến động chi phí trong các hợp đồng dài hạn cũng được đặt ra nhằm giúp DN có thể dự báo chi phí và quản trị rủi ro hiệu quả hơn.

Đưa thêm kiến nghị, ông Phan Công Tiến cho rằng, để DPPA thực sự phát huy hiệu quả, cần giải quyết bài toán chi phí lưới điện thông qua cơ chế giá minh bạch, tách bạch giữa giá điện và chi phí truyền tải, phân phối. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, việc áp dụng mô hình “doanh thu cho phép” giúp phân bổ chi phí công bằng giữa các nhóm khách hàng, đồng thời tạo tín hiệu giá rõ ràng cho thị trường. Đây là yếu tố quan trọng để tránh tình trạng chuyển dịch chi phí và bảo đảm tính bền vững của hệ thống.

Bên cạnh đó, theo các chuyên gia, việc phát triển mô hình tự sản tự tiêu cũng cần được nhìn nhận toàn diện hơn. Dù góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện, mô hình này vẫn tồn tại nhiều hạn chế như yêu cầu vốn đầu tư lớn, rủi ro vận hành và thiếu minh bạch về tài chính. Trong bối cảnh đó, các chuyên gia đề xuất cần bổ sung mô hình dịch vụ năng lượng (ESCO), cho phép bên thứ ba đầu tư, vận hành hệ thống và bán điện cho DN. Mô hình này không chỉ giảm gánh nặng tài chính mà còn bảo đảm tính chuyên nghiệp và hiệu quả vận hành.

Ở góc độ chính sách vĩ mô, PGS,TS. Ngô Trí Long cho rằng DPPA cần được nhìn nhận như một giải pháp thể chế, không chỉ của ngành điện mà của toàn bộ nền kinh tế. Khi mục tiêu tăng trưởng hai con số đã được xác lập, chính sách năng lượng cũng phải được thiết kế tương ứng, bảo đảm không chỉ đủ điện mà còn phải ổn định, cạnh tranh và phù hợp với xu hướng xanh hóa toàn cầu.

Ông Long nhấn mạnh, điều quan trọng nhất đối với DN không phải là ưu đãi, mà là sự ổn định và khả năng dự báo của chính sách. Khi cơ chế rõ ràng, minh bạch và nhất quán, DN sẽ sẵn sàng đầu tư dài hạn vào điện tái tạo, hợp đồng mua bán điện và hệ thống lưu trữ năng lượng. Ngược lại, nếu chính sách thiếu đồng bộ, nguồn lực xã hội sẽ khó được huy động, làm gia tăng áp lực lên khu vực đầu tư công.

Đáng chú ý, DPPA chỉ có thể phát huy hiệu quả khi được đặt trong một hệ sinh thái chính sách đồng bộ, bao gồm phát triển điện tái tạo, lưu trữ năng lượng, quản lý phụ tải và thị trường điện cạnh tranh. Trong đó, BESS đóng vai trò như “bảo hiểm hệ thống”, giúp điện tái tạo vận hành ổn định và DN chủ động hơn trong sử dụng năng lượng.

“Trong bối cảnh môi trường đầu tư toàn cầu ngày càng gắn với tiêu chí phát triển bền vững, khả năng tiếp cận điện sạch, ổn định sẽ trở thành yếu tố quan trọng thu hút dòng vốn FDI chất lượng cao. Do đó, hoàn thiện DPPA không chỉ là giải pháp cho ngành điện, mà còn là bước đi chiến lược nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia” – ông Long nhấn mạnh./.

DIỆU THIỆN