Đầu tư cho văn hóa: Cần chính sách đủ mạnh, đủ rõ, khả thi

Văn hóa không chỉ "tiêu tiền" mà là một ngành kinh tế thực thụ cần đầu tư

Sáng 22/4, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội thảo luận tại Hội trường về Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam.

Thống nhất cao về sự cần thiết ban hành Nghị quyết song các đại biểu Quốc hội cũng nhấn mạnh, điểm mấu chốt không chỉ nằm ở việc xác lập chủ trương đúng, mà còn ở chỗ các cơ chế phải đủ rõ, đủ mạnh và đủ khả thi để đi vào đời sống.

Theo đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà (Đoàn TP. Hà Nội), Dự thảo Nghị quyết đã quy định nền tảng tài chính vô cùng vững chắc khi yêu cầu Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước (NSNN) và tăng dần theo yêu cầu phát triển. Đặc biệt, việc đề xuất thí điểm thành lập Quỹ Văn hóa, nghệ thuật theo mô hình hợp tác công tư, được định vị là Quỹ đầu tư mạo hiểm, hoạt động theo nguyên tắc thị trường và chấp nhận khả năng rủi ro là một bước tiến vượt bậc về tư duy quản lý. Quỹ này hướng tới việc tài trợ, đầu tư cho các doanh nghiệp khởi nghiệp, các dự án có tính sáng tạo đột phá mà NSNN thông thường không thể cấp kinh phí.

“Quy định này cho thấy sự chuyển biến lớn, nhìn nhận văn hóa không chỉ là lĩnh vực "tiêu tiền" mà là một ngành kinh tế thực thụ cần được đầu tư. Mô hình Quỹ đầu tư mạo hiểm sẽ giải quyết triệt để điểm nghẽn lớn nhất của công nghiệp văn hóa là sự thiếu hụt vốn và tính rủi ro cao của sản phẩm sáng tạo” - đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà nhận định.

Tuy nhiên, để chính sách này khả thi và chặt chẽ, đại biểu cho rằng, cần thiết kế các tiêu chí đánh giá rủi ro đặc thù để bảo vệ các hội đồng thẩm định Quỹ khỏi những rào cản hành chính về "bảo toàn vốn nhà nước". Bởi lẽ, nghệ thuật có đặc thù riêng, không phải dự án nào cũng thành công ngay về mặt thương mại, do đó cần có một hành lang pháp lý thật an toàn cho sự rủi ro đã được dự báo trước.

Trong khi đó, đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) đánh giá, nguồn lực đầu tư từ ngân sách cho phát triển văn hóa nói chung còn có hạn. Vì vậy, Dự thảo Nghị quyết quy định “Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước” là rất đúng, nhưng theo đại biểu là chưa đủ.

“Vấn đề không chỉ là có 2%, mà là 2% đó được cơ cấu ra sao, bao nhiêu cho thiết chế cơ sở, bao nhiêu cho bảo tồn di sản, bao nhiêu cho chuyển đổi số, bao nhiêu cho an ninh văn hóa số, bao nhiêu cho đào tạo nhân lực số của ngành văn hóa. Nếu không làm rõ, chúng ta có thể đạt chỉ tiêu về tổng lượng chi, nhưng không đạt được mục tiêu chiến lược về hiệu quả chi” - đại biểu Trần Văn Khải băn khoăn.

Việc phân bổ ngân sách cần có trọng điểm và đo lường được hiệu quả. Trong đó, cần ưu tiên cho các lĩnh vực có tính đòn bẩy như công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số và bảo tồn di sản cấp bách, đồng thời xây dựng tiêu chí đánh giá cụ thể để bảo đảm chi ngân sách thực chất và hiệu quả.

Đại biểu Quốc hội Bùi Văn Dũng (Đoàn Thanh Hóa)

Đại biểu đề nghị, sửa quy định này theo hướng ngoài việc bảo đảm mức sàn 2% tổng chi NSNN cho văn hóa, cần quy định rõ ưu tiên bố trí kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hằng năm cho chuyển đổi số văn hóa, hạ tầng dữ liệu văn hóa quốc gia, số hóa di sản đã xếp hạng, bảo quản số lâu dài và an ninh văn hóa số.

Đại biểu Khải cũng đề nghị cần thiết kế Quỹ Văn hóa, nghệ thuật thực sự trở thành công cụ dẫn dắt đổi mới sáng tạo, có thể đầu tư cho startup công nghệ văn hóa, nền tảng nội dung số, mô hình bảo tồn số. Đồng thời, phải có cơ chế quản trị Quỹ chặt chẽ, minh bạch, không để biến một chủ trương đúng thành một thiết chế rủi ro.

Tạo lập cơ chế ưu đãi, giữ chân nhân tài cho ngành văn hóa

Đánh giá cao việc Dự thảo Nghị quyết chuyển từ hỗ trợ trực tiếp bằng ngân sách sang tạo lập cơ chế ưu đãi, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn Vĩnh Long) cho rằng, đây là sự đổi mới rất căn bản, bởi nếu chỉ trông chờ vào NSNN thì khó tạo ra đột phá, trong khi nhu cầu đầu tư cho thiết chế, sáng tạo, hạ tầng và thị trường ngày càng lớn.

Theo đó, việc áp dụng thuế giá trị gia tăng 5% đối với một số hoạt động văn hóa là một tín hiệu tích cực, tác động trực tiếp đến chi phí dịch vụ, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận của người dân.

Tuy nhiên, đại biểu đề nghị làm rõ hơn phạm vi “biểu diễn nghệ thuật”. Nếu không xác định rành mạch, chính sách rất dễ bị mở rộng sang các hoạt động giải trí thuần túy, làm giảm hiệu quả hỗ trợ đối với những lĩnh vực văn hóa thực sự cần khuyến khích.

Ngoài ra, chính sách về quỹ đất, trụ sở công dôi dư là một nội dung rất thiết thực. Theo đại biểu “nút thắt” của đầu tư văn hóa ở nhiều nơi không chỉ là thiếu tiền mà còn là thiếu mặt bằng phù hợp. Nhưng để chính sách này đi vào thực chất, cơ chế cho thuê, giao sử dụng cần công khai, minh bạch và có ưu đãi đủ hấp dẫn. Đồng thời, cần mở rộng khả năng tiếp cận cho khu vực tư nhân, nhất là các chủ thể tham gia cung ứng sản phẩm văn hóa công ích để tạo sức lan tỏa.

Quan tâm đến quy định về chế độ phụ cấp ưu đãi nghề từ 40% đến 60% mức lương hiện hưởng dành cho người hoạt động trong nghệ thuật biểu diễn truyền thống, cổ điển, xiếc, hay những người làm việc tại vùng sâu, vùng xa, đại biểu Đỗ Đức Hồng Hà cho rằng, việc đãi ngộ cao cho nghệ thuật truyền thống và cổ điển sẽ giúp giữ gìn bản sắc dân tộc trước áp lực của kinh tế thị trường.

Để quy định này có sức thuyết phục hơn, đại biểu đề nghị đa dạng hóa các tiêu chí công nhận "tài năng" để xét đặc cách tuyển dụng, không chỉ bó hẹp ở tiêu chí "huy chương, giải thưởng khu vực, quốc tế".

Ủng hộ việc tuyển dụng đặc cách các nghệ sĩ, vận động viên có giải thưởng quốc tế song đại biểu Trần Thị Diệu Thúy (Đoàn TP. Hồ Chí Minh) chỉ ra thực tế, hầu hết các nhà hát hiện nay đang tự chủ tài chính, không có nguồn để chi trả lương bổ sung cho những tài năng này theo quy định hiện hành.

Do đó, đại biểu kiến nghị bổ sung quy định cấp ngân sách mục tiêu riêng cho các đơn vị tự chủ khi tiếp nhận tài năng đặc cách. Khoản kinh phí này không nên tính vào trần chi thường xuyên và không yêu cầu đơn vị phải có nguồn thu đối ứng, nhằm tạo điều kiện thực tế nhất để giữ chân nhân tài cho ngành văn hóa.

Đ. KHOA