Bài 1: Từ những bước đi thử nghiệm đến công cụ quản trị quốc gia

Sau hơn một thập kỷ được định danh chính thức, hoạt động KTMT của KTNN không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực quản lý tài nguyên, môi trường mà còn tạo dấu ấn rõ nét trong việc hoàn thiện chính sách, thúc đẩy phát triển bền vững.

Kiến tạo nền móng và dấu ấn trên bản đồ quốc tế

Lịch sử của KTMT tại Việt Nam không chỉ gói gọn trong một thập kỷ định danh mà thực tế đã được nhen nhóm từ giữa những năm 2000. Giai đoạn 2000-2006, KTNN đã thực hiện các cuộc kiểm toán mang tính chất môi trường nhưng chưa được gọi tên chính thức, như kiểm toán các chương trình mục tiêu quốc gia (Chương trình 327 về trồng rừng, Chương trình 773 về phủ xanh bãi bồi ven biển) hay kiểm toán hoạt động khai thác tài nguyên biển... Những cuộc kiểm toán này được thực hiện một cách “lặng lẽ, âm thầm nhưng đầy trách nhiệm”, đặt những “viên gạch” đầu tiên về phương pháp luận cho sự hình thành KTMT tại Việt Nam.

Vượt ra khỏi khuôn khổ của những nhiệm vụ chuyên môn thuần túy, các cuộc kiểm toán sơ khởi này chính là quá trình “thai nghén” tư duy quản trị tài nguyên, giúp KTNN sẵn sàng tâm thế khi đất nước bước vào giai đoạn hội nhập sâu rộng.

Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Hà Thị Mỹ Dung nhớ lại: “Ngay từ năm 2006, chúng tôi đã được cử đi nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế về KTMT. Khi đó, khái niệm này còn rất mới, nhưng lãnh đạo KTNN đã nhìn thấy xu hướng và tạo điều kiện để tiếp cận”.

Từ những bước đi ban đầu mang tính nghiên cứu, năm 2008, Nhóm công tác KTMT được thành lập để nghiên cứu chuyên sâu và tiếp cận kinh nghiệm quốc tế. Đến ngày 02/10/2015, Phòng KTMT chính thức ra đời, đánh dấu bước chuyển mình quan trọng từ “nhận thức” sang “định danh”.

Dấu ấn đậm nét nhất trong hành trình này là việc Việt Nam đăng cai Đại hội Tổ chức Các cơ quan Kiểm toán tối cao châu Á (ASOSAI) lần thứ 14 (năm 2018) và cùng các cơ quan kiểm toán tối cao thông qua Tuyên bố Hà Nội về “KTMT vì sự phát triển bền vững”. Tuyên bố không chỉ ghi nhận nhiều sáng kiến mà còn thể hiện cam kết mạnh mẽ của KTNN Việt Nam trước cộng đồng quốc tế.

Theo bà Hà Thị Mỹ Dung, đây là bước ngoặt quan trọng về tư duy, định hình cách tiếp cận KTMT gắn với các mục tiêu phát triển bền vững, giúp KTNN Việt Nam tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế. Sự kiện này không chỉ là dấu mốc hội nhập mà còn khẳng định vai trò dẫn dắt của KTNN Việt Nam trong thúc đẩy KTMT tại khu vực châu Á.

Đảm nhận vai trò Chủ tịch ASOSAI nhiệm kỳ 2018-2021, KTNN Việt Nam đã có nhiều sáng kiến và hành động cụ thể để thực hiện Tuyên bố Hà Nội về “KTMT vì sự phát triển bền vững”. Trong đó, đáng chú ý là sáng kiến đề nghị Ban Điều hành ASOSAI biểu quyết thông qua chương trình kiểm toán hợp tác về môi trường tại khu vực Đông Nam Á giai đoạn 2020-2021 với chủ đề “Kiểm toán việc quản lý nguồn nước lưu vực sông Mê Kông gắn với việc thực hiện mục tiêu phát triển bền vững.

Những tác động vượt ra ngoài con số

Trong giai đoạn 2015-2025, KTNN đã triển khai hơn 55 cuộc kiểm toán liên quan đến môi trường, trong đó có khoảng 25 cuộc kiểm toán chuyên sâu. Tuy nhiên, giá trị của KTMT không nằm ở số lượng cuộc kiểm toán, mà ở những tác động đối với quản trị và đời sống xã hội.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp đánh giá: Thông qua kiểm toán, khoảng 200 kiến nghị chính sách đã được đưa ra. Nhiều bất cập trong quản lý môi trường được chỉ ra kịp thời, giúp cơ quan quản lý điều chỉnh chính sách sát thực tiễn hơn.

Ở góc độ chuyên môn, ông Lê Hoài Nam - Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - nhấn mạnh: Đã có hơn 40 văn bản pháp luật được đề nghị sửa đổi sau kiểm toán, tập trung vào quản lý chất thải, nước thải, khí thải và các quy chuẩn môi trường. Thực tiễn kiểm toán cũng cho thấy nhiều tồn tại mang tính hệ thống đã được xử lý: Tỷ lệ khu công nghiệp có hệ thống xử lý nước thải tập trung tăng lên gần 100%; tình trạng tồn đọng phế liệu tại các cửa khẩu từng gây bức xúc đã cơ bản được giải quyết. Đối với lĩnh vực năng lượng, việc thu gom và tái chế tro xỉ từ các nhà máy nhiệt điện cũng có chuyển biến rõ nét sau khi các sai sót trong cấp hạn ngạch được kiểm toán chỉ ra.

KTMT đã vượt ra khỏi vai trò “soi lỗi” tài chính để trở thành công cụ định hình chính sách. Tiếng nói của cơ quan kiểm toán là căn cứ khoa học để các Bộ, ngành điều chỉnh giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu và bảo vệ nguồn lực quốc gia. Trong bối cảnh mới, khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường chính thức đi vào vận hành thống nhất, vai trò “gác cổng” của KTMT càng thể hiện rõ nét tư duy quản trị tài sản công gắn với bảo vệ hệ sinh thái. KTMT đã giúp nhận diện các “khoảng trống” trong quản lý, từ đó hạn chế lãng phí nguồn lực đầu tư cho hạ tầng môi trường, đồng thời bảo vệ quyền lợi và sức khỏe của người dân.

Nhận diện thách thức sau một thập kỷ

Dù đã đạt được những kết quả đáng ghi nhận, đại diện KTNN thẳng thắn nhìn nhận KTMT vẫn đang đối mặt với không ít rào cản. Theo ông Lê Đình Thăng - Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II, KTNN đã triển khai KTMT từ sớm, nhưng đến nay, việc nhận diện đầy đủ về lĩnh vực này vẫn cần tiếp tục được làm rõ.

Ông Thăng phân tích, cách hiểu về KTMT hiện nay đôi khi chưa thống nhất; nhiều nơi vẫn coi đây chỉ là kiểm toán chất thải hoặc xử lý ô nhiễm. Trong khi đó, KTMT phải bao quát các nội dung mang tính thời đại như tăng trưởng xanh, trồng rừng thay thế, phát triển năng lượng tái tạo (điện gió, điện mặt trời), xây dựng hồ chứa, đập nước, đê chắn sông và quản lý lưu vực sông, đặc biệt là sông Mê Kông. Đây mới là cách tiếp cận đầy đủ, phù hợp với nhận thức chung của cộng đồng kiểm toán công khu vực và quốc tế. Việc mở rộng nhận diện này không chỉ là vấn đề học thuật mà còn trực tiếp quyết định hiệu quả bảo vệ hệ sinh thái quốc gia.

Đánh giá tổng thể chặng đường đã qua, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Hà Thị Mỹ Dung khẳng định, KTMT đã có những bước tiến rõ nét về phương pháp và quy trình, từng bước khẳng định vị thế là một lĩnh vực kiểm toán quan trọng, không thể thiếu của KTNN. Tuy nhiên, cần có một lộ trình rõ ràng với sự thống nhất cao trong toàn Ngành trong giai đoạn tới.

Nhìn lại chặng đường hơn 20 năm, KTMT đã từ những bước đi ban đầu trở thành một lĩnh vực có vai trò rõ nét trong quản trị công. Sự trưởng thành của đội ngũ cùng những bài học thực tiễn là tiền đề để Ngành bước vào giai đoạn bứt phá mới, hướng tới sứ mệnh bảo vệ môi trường bền vững.

Tuy nhiên, để KTMT thực sự trở thành công cụ đánh giá hiệu quả phát triển bền vững trong bối cảnh mới, yêu cầu đặt ra không chỉ là hoàn thiện phương pháp, mà còn là một quá trình “tái định hình” về tư duy, cách tiếp cận và lộ trình phát triển.

Những vấn đề này sẽ được làm rõ trong Bài 2: Thống nhất nhận thức, đổi mới tư duy về KTMT./.

THÙY ANH