Giữ làng nghề - giữ nét đẹp văn hóa bản địa
Hầu hết các làng nghề truyền thống của tỉnh Cao Bằng đã có từ rất lâu đời. Trải qua nhiều biến cố, thăng trầm, người dân vẫn nỗ lực bảo tồn, say mê làm nghề và quyết giữ lấy nghề, mặc cho sự phát triển nhanh chóng của nhiều mặt hàng cùng ngành nhưng được sản xuất theo quy mô công nghiệp. Bởi theo những người “sành” mua sắm, hàng công nghiệp tiêu dùng tuy phát triển, nhiều mặt hàng có thể thay thế sản phẩm làng nghề, song các sản phẩm thủ công truyền thống luôn có nét đặc trưng riêng, được sản xuất theo phong tục, tập quán của người dân bản địa nên vẫn có vị thế khác biệt trên thị trường.
Theo chân các du khách phương Tây đến với làng nghề làm giấy bản Dìa Trên (xã Quảng Uyên), chúng tôi nhận thấy sự hào hứng của một cặp vợ chồng người Bồ Đào Nha khi tham gia trải nghiệm quy trình sản xuất, cách thức làm ra những trang giấy cổ truyền của đồng bào dân tộc Nùng, từ đó tạo nên các sản phẩm như đèn lồng, quạt, sổ… vô cùng độc đáo và hấp dẫn. Một vị khách chia sẻ, là người làm công tác bảo tồn nghệ thuật trên giấy tại Bồ Đào Nha, ông rất thích thú khi được chứng kiến người dân nơi đây thực hiện trọn vẹn quy trình sản xuất theo phương pháp cổ truyền. Ở châu Âu, hiện nay hầu hết các công đoạn đều được cơ giới hóa, trong khi tại đây, quy trình truyền thống vẫn được giữ nguyên, thể hiện sự gìn giữ và phát triển nghề rất đáng trân trọng.
Hộ gia đình chị Nông Thị Xanh (xóm Dìa Trên) cho biết, nguyên liệu chính để làm giấy bản là vỏ cây Mạy Sla. Trải qua các bước sơ chế, chế biến, vỏ cây được đập thật nhuyễn, sau đó đổ xuống hố đá, quấy tan và trộn với cây nhớt để tạo thành nguyên liệu hoàn chỉnh. Khi bột giấy đạt độ nhuyễn, người thợ múc tráng lên khuôn, mỗi khuôn một tờ, tiếp đó ép khô trong khoảng hai giờ rồi mang dán lên tường. Với đặc tính xốp, nhẹ, dai và bền theo thời gian, lại được làm từ nguyên liệu tự nhiên sẵn có, không gây hại môi trường, sản phẩm giấy bản rất được người dân và du khách ưa chuộng.
Đối với đồng bào Dao Đỏ ở Cao Bằng, nghề chạm bạc truyền thống gắn liền với việc chế tác các món đồ trang sức cho phụ nữ. Ngoài chức năng làm đẹp, trang sức bạc còn thể hiện điều kiện kinh tế của mỗi gia đình. Bằng bàn tay khéo léo của những người thợ lành nghề, các sản phẩm bạc tinh xảo không chỉ là vật trang trí mà còn là sự kết tinh hài hòa giữa tự nhiên và con người, gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào. Mỗi sản phẩm là một tác phẩm nghệ thuật đặc sắc, vừa thể hiện bản sắc văn hóa địa phương, vừa toát lên tâm hồn và trí tuệ của người Dao.
Tạo sinh kế bền vững cho bà con dân tộc vùng cao
Cao Bằng còn nổi tiếng với nghề dệt thổ cẩm của người Tày. Không ai rõ nghề được hình thành từ bao giờ, song những tấm vải thổ cẩm do người Tày dệt ra từ lâu đã nổi tiếng với hoa văn tinh xảo, mang đậm sắc thái dân tộc. Nguyên liệu chính để dệt thổ cẩm là sợi bông nhuộm chàm và tơ tằm nhuộm màu. Quy trình dệt hoàn toàn thủ công, đòi hỏi sự khéo léo và nhẫn nại của người phụ nữ Tày. Từ những tấm thổ cẩm ấy, họ may thành mặt chăn, mặt địu, khăn trải giường và đặc biệt là các bộ trang phục truyền thống. Ở Cao Bằng, nghề dệt thổ cẩm phát triển mạnh tại các xã Hà Quảng và Hòa An. Hiện nay, sản phẩm thổ cẩm ngày càng phong phú về mẫu mã, màu sắc, trở thành món quà lưu niệm ý nghĩa được du khách lựa chọn khi đến với Cao Bằng.
Làng nghề đường phên Bó Tờ (xã Phục Hòa) được biết đến là “cái nôi” của nghề mía đường truyền thống, hình thành từ những năm 50 của thế kỷ trước. Hằng năm, vào khoảng tháng 11, bà con bắt đầu nấu những mẻ đường phên ngọt lành, kết tinh từ những cây mía tươi tốt. Sản phẩm có vị ngọt đậm, trở thành mặt hàng thiết yếu tại các chợ phiên và địa bàn lân cận, đặc biệt đắt hàng vào dịp Tết cổ truyền.
Đến với làng nghề truyền thống sản xuất hương Phia Thắp (xã Quảng Uyên) vào dịp cuối năm 2025, chúng tôi chứng kiến không khí sản xuất nhộn nhịp nhất trong năm. Dù cơ sở vật chất còn đơn sơ, song qua bàn tay khéo léo của người thợ, các sản phẩm hương được làm ra đều tăm tắp, đẹp mắt. Theo chị Hoàng Thị Lý, nghề này được ông bà truyền lại qua nhiều thế hệ. Nhờ gắn bó với nghề, kinh tế gia đình chị dần cải thiện, cuộc sống ổn định hơn. Dù công việc vất vả, nguyên liệu phải thu gom thủ công, song gia đình chị và các hộ sản xuất trong làng vẫn quyết tâm giữ nghề. Nhiều đoàn khách du lịch, đặc biệt là khách quốc tế, đã đến thăm làng nghề, tìm hiểu truyền thống, tập quán và trực tiếp trải nghiệm làm hương cùng bà con.
Những ngày cuối năm, làng nghề làm miến dong Phia Đén cũng trở nên tấp nập. Nằm ở độ cao trên 1.000m, Phia Đén có khí hậu mát mẻ, thổ nhưỡng phù hợp cho cây dong riềng sinh trưởng và phát triển. Với kỹ thuật được truyền từ đời này sang đời khác cùng bàn tay chế biến điêu luyện của người dân, sợi miến Phia Đén có màu hơi đen hoặc trắng ngà - màu sắc tự nhiên của bột dong riềng khi được làm chín, không qua bất kỳ công đoạn tẩy trắng hay sử dụng phẩm màu nào. Miến dong Phia Đén đã trở thành thương hiệu nổi tiếng, được người tiêu dùng trên cả nước biết đến.
Có thể thấy, các làng nghề truyền thống của tỉnh Cao Bằng, với lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, không chỉ là cái nôi lưu giữ những tinh hoa văn hóa, bản sắc của đồng bào dân tộc vùng cao mà còn chứa đựng tiềm năng lớn trong phát triển kinh tế gắn với du lịch. Những giá trị này đang và sẽ tiếp tục được chính quyền địa phương các cấp quan tâm, phát huy mạnh mẽ hơn nữa nhằm tạo sinh kế bền vững cho người dân./.
