Bảo đảm quyền tiếp cận thông tin trong kỷ nguyên số

Đơn giản hóa thủ tục, đa dạng hóa phương thức cung cấp thông tin

Báo cáo tổng kết thi hành Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 cho thấy, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong công khai thông tin tại một số địa phương vẫn còn hạn chế. Hình thức, trình tự và thủ tục cung cấp thông tin theo yêu cầu trong nhiều trường hợp còn phức tạp, chưa đáp ứng yêu cầu đơn giản hóa thủ tục hành chính, đặc biệt trong bối cảnh đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và xây dựng chính quyền điện tử, chính quyền số, xã hội số.

Việc xác định cụ thể, rõ ràng các nhóm thông tin phải công khai trên môi trường điện tử là cần thiết để xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, hoạt động công khai minh bạch, hiệu lực, hiệu quả, giảm bớt bố trí nhân lực và nguồn lực trong việc tiếp nhận và giải quyết yêu cầu cung cấp thông tin.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Lê Thị Nga

Thực tế cho thấy, có những trường hợp người dân chỉ yêu cầu cung cấp những thông tin đơn giản, nhưng quá trình giải quyết lại phải trải qua nhiều bước thủ tục rườm rà. Trong khi đó, với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, phương thức cung cấp thông tin cũng cần được đổi mới theo hướng đa dạng, nhanh chóng và thuận tiện hơn cho người dân.

Để khắc phục những bất cập này, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Đặng Hoàng Oanh cho biết việc xây dựng Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) nhằm hướng tới thiết lập cơ chế, chính sách thực hiện hiệu quả phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Đồng thời, Luật sẽ góp phần tăng cường công khai, minh bạch trong tổ chức và hoạt động của các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong cung cấp thông tin.

Luật quy định rõ việc thực hiện quyền tiếp cận thông tin của công dân; nguyên tắc, trình tự, thủ tục thực hiện quyền này; cũng như trách nhiệm, nghĩa vụ của các cơ quan nhà nước và đơn vị sự nghiệp công lập có nhiệm vụ cung ứng các dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu trong việc bảo đảm thực hiện quyền tiếp cận thông tin.

Bên cạnh đó, Luật cũng sửa đổi, bổ sung danh mục các thông tin phải được công khai rộng rãi nhằm bảo đảm sự đồng bộ với các luật chuyên ngành trong nhiều lĩnh vực như y tế, giáo dục, văn hóa, an toàn thực phẩm, tài chính, đất đai… Qua đó tạo điều kiện để người dân dễ dàng tiếp cận những thông tin gắn với đời sống, sản xuất, kinh doanh, lợi ích công cộng và sức khỏe cộng đồng; đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng tăng của xã hội.

Đáng chú ý, Dự thảo Luật hướng tới đa dạng hóa phương thức cung cấp thông tin. Theo đó, các phương thức truyền thống sẽ được kết hợp linh hoạt với ứng dụng công nghệ số nhằm tạo thuận lợi tối đa cho người dân trong việc tiếp cận thông tin.

Cụ thể, Dự thảo Luật quy định việc đăng tải thông tin công khai trên các cổng dữ liệu, cổng dữ liệu mở, cũng như các kênh truyền thông xã hội chính thức của cơ quan nhà nước. Đồng thời, Luật bổ sung các hình thức cung cấp thông tin theo yêu cầu thông qua cổng dữ liệu, Cổng Dịch vụ công quốc gia, ứng dụng di động hoặc các nền tảng số khác. Dự thảo Luật cũng bổ sung các quy định nhằm rút ngắn thời gian và thời hạn giải quyết các thủ tục cung cấp thông tin theo yêu cầu của công dân.

Tránh tình trạng công khai thông tin “trên giấy”

Tán thành việc Dự thảo Luật quy định 18 nhóm thông tin phải được công khai trên cổng thông tin điện tử hoặc trang thông tin điện tử của cơ quan, đơn vị, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội Lê Thị Nga cho rằng quy định này không chỉ góp phần tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động của cơ quan nhà nước, mà còn thể chế hóa kịp thời tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng nhấn mạnh rằng, trong bối cảnh thông tin phát triển mạnh mẽ như hiện nay, Dự thảo Luật cần làm rõ danh mục các thông tin phải công khai chủ động, đặc biệt là các dữ liệu số, dữ liệu mở, nhằm tránh tình trạng công khai thông tin chỉ mang tính hình thức, “trên giấy” nhưng người dân vẫn khó tiếp cận.

Cùng với đó, cần bảo đảm sự cân bằng và chặt chẽ giữa quyền tiếp cận thông tin của công dân với yêu cầu bảo vệ bí mật nhà nước, an ninh quốc gia cũng như quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức.

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý Dự thảo Luật cần quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan cung cấp thông tin, thời hạn trả lời, hình thức cung cấp cũng như chế tài xử lý vi phạm. Điều này nhằm bảo đảm Luật không chỉ dừng lại ở các nguyên tắc chung mà có thể triển khai hiệu quả trong thực tiễn.

Liên quan đến nội dung này, Phó Chủ tịch Quốc hội Trần Quang Phương đề nghị Luật cần quy định rõ trách nhiệm của Ủy ban nhân dân (UBND) cấp tỉnh trong việc phân công một cơ quan tham mưu chính theo dõi, tổng hợp việc Chủ tịch UBND tỉnh giao nhiệm vụ cho các cơ quan cung cấp thông tin, đặc biệt đối với những thông tin phải công khai hoặc các thông tin do công dân yêu cầu tiếp cận.

“Phải có cơ quan theo dõi, đánh giá việc đó đúng hay chưa đúng, công khai hay chưa công khai, đúng luật hay chưa đúng luật?” - Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Ở góc độ của Kiểm toán nhà nước, Phó Tổng Kiểm toán nhà nước Trần Minh Khương cho biết Điều 1 của Dự thảo Luật đã quy định về trách nhiệm, nghĩa vụ của các đơn vị sự nghiệp công lập có nhiệm vụ cung ứng dịch vụ sự nghiệp công cơ bản, thiết yếu trong việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của công dân. Tuy nhiên, để bảo đảm tính thống nhất trong quá trình thực thi, cần quy định rõ các loại hình dịch vụ công cơ bản, thiết yếu nhằm tránh tình trạng mỗi địa phương hiểu và áp dụng theo những cách khác nhau.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện các quy định liên quan đến các loại thông tin công dân không được tiếp cận hoặc các thông tin được tiếp cận có điều kiện, bảo đảm phù hợp với các văn bản pháp luật mới được ban hành. Việc hoàn thiện các quy định này sẽ góp phần bảo đảm tốt hơn quyền tiếp cận thông tin của công dân, đồng thời hạn chế những trường hợp cơ quan, tổ chức phải thực hiện cung cấp thông tin theo yêu cầu.

Đây cũng là yêu cầu phù hợp với chủ trương của Đảng về tăng cường kiểm soát quyền lực, đẩy mạnh công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị; đồng thời góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực./.