Giám sát dòng vốn chuyển đổi số: Từ tuân thủ pháp lý đến đo lường hiệu quả thực tiễn

Còn hạn chế trong đầu tư công nghệ, chuyển đổi số

Nhằm đưa khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực chủ lực cho tăng trưởng kinh tế, thời gian qua, các Bộ, ngành và địa phương đã dồn lực đầu tư ứng dụng phần mềm và thuê dịch vụ công nghệ thông tin (CNTT) phục vụ lộ trình CĐS. Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, kết quả kiểm toán năm 2025 của KTNN đã thẳng thắn chỉ ra hàng loạt bất cập, tồn tại trong công tác đầu tư, mua sắm trang thiết bị; bộc lộ sự lúng túng của nhiều đơn vị trong thực tiễn triển khai.

Cụ thể, một số địa phương đang chậm trễ trong việc ban hành kế hoạch và đề án CĐS; số lượng kế hoạch được ban hành còn thấp so với yêu cầu và khuyết thiếu nhiều nội dung quy định. Đặc biệt, việc xác định lĩnh vực ưu tiên hoặc thứ tự ưu tiên triển khai tại một số nơi đang bị bỏ ngỏ, không bám sát định hướng tại Quyết định số 749/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Chương trình CĐS quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030.

Đi sâu vào công tác đầu tư ứng dụng và thuê dịch vụ CNTT, KTNN ghi nhận tiến độ thực hiện diễn ra khá chậm. Tình trạng thiếu vắng các nền tảng dùng chung trên quy mô toàn quốc đối với các ứng dụng phổ biến đã làm giảm tính đồng bộ, hạn chế chất lượng CĐS và gây lãng phí ngân sách. Đáng chú ý, có hiện tượng áp dụng sai định mức trong các gói thầu số hóa tài liệu lưu trữ, làm đội giá dự toán vượt mức tối đa quy định tại Thông tư số 194/2012/TT-BTC của Bộ Tài chính. Việc thiếu quy hoạch tổng thể khiến nhiều phần mềm không phát huy hết công năng, tiềm ẩn rủi ro chồng chéo trong đầu tư mua sắm; thậm chí, có phần mềm sau khi nghiệm thu không thể vận hành do thiếu quy chế quản lý và sử dụng. KTNN đánh giá, những tồn tại nêu trên đang trực tiếp làm giảm hiệu quả dòng vốn đầu tư, mang lại nguy cơ lãng phí hiện hữu và cần phải được nhận diện, chấn chỉnh kịp thời.

Một số địa phương chưa quy định cụ thể tỷ lệ chi ngân sách, dẫn đến việc bố trí thiếu hụt kinh phí cho hoạt động CĐS.

Các kế hoạch CĐS thường chưa xác định rõ nguồn vốn và tiến độ thực hiện; chậm trễ trong ban hành quy định về chính sách, cơ chế tài chính liên quan đến đầu tư ứng dụng CNTT; chưa ưu tiên phân bổ vốn để dự án hoàn thành đúng tiến độ.

Hầu hết các địa phương được kiểm toán đều đang đối mặt với nhiều khó khăn, vướng mắc trong việc thực hiện ứng dụng CNTT và triển khai CĐS.

Từ những phát hiện này, song song với việc kiến nghị chấn chỉnh công tác quản lý, KTNN cũng kiến nghị Thủ tướng Chính phủ chỉ đạo Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát lại Luật CNTT, Luật Giao dịch điện tử và các văn bản liên quan. Mục tiêu là nghiên cứu, bổ sung các khái niệm và quy định pháp lý còn khuyết thiếu nhằm tạo bệ phóng pháp lý vững chắc cho việc triển khai CĐS. Đồng thời, chỉ đạo Bộ Tài chính phối hợp rà soát, sửa đổi và hoàn thiện việc ban hành các định mức kinh tế - kỹ thuật trong lĩnh vực này.

Lãnh đạo Cục CNTT (KTNN) cho biết, xuất phát từ thực tiễn đó, trong năm 2026, KTNN sẽ tiếp tục dồn trọng tâm kiểm toán vào việc đầu tư, ứng dụng phần mềm và thuê dịch vụ CNTT tại nhiều Bộ, ngành, địa phương cùng các Tập đoàn, Tổng công ty nhà nước. "Ngoài việc đánh giá tính tuân thủ pháp luật, chế độ, chính sách, đoàn kiểm toán sẽ đi sâu đo lường hiệu quả thực tế của việc đầu tư mua sắm phần mềm và thuê dịch vụ CNTT để đưa ra những kiến nghị xác đáng nhất" - đại diện Cục CNTT nhấn mạnh.

Chú trọng đánh giá tính chấp hành, gắn với hiệu quả thực tiễn

Trong bối cảnh cả nước đang tăng tốc thực hiện Chương trình CĐS quốc gia, sự can thiệp và "gác cổng" kịp thời của KTNN đóng vai trò then chốt giúp phát hiện sớm các "điểm nghẽn", hỗ trợ cơ quan thẩm quyền chấn chỉnh sai sót, đảm bảo nguồn lực được phân bổ hiệu quả, chống lãng phí. Ý thức rõ tính phức tạp khi tham gia kiểm toán một lĩnh vực mới, dưới sự chỉ đạo quyết liệt của Tổng Kiểm toán nhà nước, các đơn vị kiểm toán đang liên tục đổi mới phương thức tổ chức nhằm đạt hiệu năng cao nhất với những phát hiện đột phá.

Điển hình là việc KTNN khu vực I - đơn vị mũi nhọn tham gia kiểm toán lĩnh vực công nghệ năm 2026 - vừa hoàn tất cuộc kiểm toán quản lý và sử dụng kinh phí mua sắm thiết bị CNTT cho 126 xã, phường; cùng với đó là việc mua sắm máy móc, thiết bị cho 126 điểm hành chính công trên địa bàn TP. Hà Nội. Đến nay, Đoàn kiểm toán cơ bản hoàn thành báo cáo với nhiều phát hiện mang tính nổi bật. Ông Ngô Minh Kiểm - Lãnh đạo KTNN khu vực I khẳng định: "Trong suốt quá trình làm việc, toàn đoàn luôn nêu cao tính kỷ luật, tuân thủ nghiêm ngặt Quy chế tổ chức hoạt động, Quy chế kiểm soát chất lượng cũng như chế độ báo cáo thông tin". Ông lưu ý thêm, đây là những nguyên tắc bất di bất dịch mà đoàn kiểm toán phải đảm bảo để đáp ứng yêu cầu khắt khe của cuộc kiểm toán.

Từ lăng kính kiểm soát, đại diện Vụ Chế độ và Kiểm soát chất lượng kiểm toán đề xuất: Để nâng tầm hiệu quả kiểm toán CNTT, cần tập trung nghiên cứu, áp dụng các phương pháp và thủ tục kiểm toán chuyên biệt; thu thập đầy đủ bằng chứng để phục vụ việc phân tích sâu các bất cập trong đổi mới công nghệ. Các đánh giá này phải được đặt trong bối cảnh thực tiễn triển khai, gắn chặt với đặc thù của từng đơn vị, từ đó mới có cơ sở kiến nghị Chính phủ và các cơ quan điều chỉnh chính sách vĩ mô cho phù hợp.

Yếu tố con người được xem là chìa khóa định đoạt kết quả cuộc kiểm toán. Các ý kiến đồng thuận đề nghị KTNN tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kiến thức chuyên môn nghiệp vụ sâu về kiểm toán CNTT, đồng thời thúc đẩy trao đổi thông tin nội bộ để san sẻ kinh nghiệm. Phó Cục trưởng Cục CNTT Nguyễn Văn Quang đặc biệt lưu ý: "Các kiểm toán viên cần nâng cao ý thức tự đào tạo, trau dồi chuyên môn, nhất là việc cập nhật liên tục các công nghệ mới để đưa ra đánh giá và xét đoán chuẩn xác nhất".

Cuối cùng, công tác kiểm tra, kiểm soát rủi ro kiểm toán cần được siết chặt để phòng ngừa vi phạm từ sớm; trong đó, đề cao vai trò của người đứng đầu và khâu kiểm soát chất lượng kiểm toán, đảm bảo bằng chứng thu thập phải đầy đủ và có chất lượng cao. Đặc biệt, khi KTNN đang chuyển dịch mạnh mẽ sang môi trường số, việc hoàn thiện Hệ thống cơ sở dữ liệu đầu mối kiểm toán là đòi hỏi tất yếu. Hệ thống này sẽ phục vụ đắc lực cho công tác thu thập thông tin, đánh giá rủi ro và xác định trọng yếu tại đơn vị, qua đó nâng tầm chất lượng và hiệu quả toàn diện của hoạt động kiểm toán./.