Hoàn thiện khung pháp lý, định hình cơ chế vận hành
Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước - ông Bùi Hoàng Hải - cho biết, việc Chính phủ ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon cùng Quyết định số 263/QĐ-TTg về phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng, đánh dấu bước chuyển từ hoàn thiện chính sách sang triển khai thực tiễn thị trường carbon trong nước. Thị trường này được kỳ vọng trở thành công cụ hỗ trợ doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải, đồng thời huy động nguồn lực cho quá trình chuyển đổi xanh.
Về bản chất, cơ chế thị trường carbon sẽ tạo ra động lực kinh tế mới. Những doanh nghiệp đầu tư công nghệ sạch, tối ưu hóa quy trình để giảm phát thải sẽ có thể bán phần hạn ngạch dư thừa, qua đó thu hồi chi phí đầu tư. Ngược lại, các doanh nghiệp phát thải lớn sẽ phải cân nhắc giữa việc mua thêm hạn ngạch hoặc đổi mới công nghệ để giảm phát thải, qua đó thúc đẩy chuyển dịch sang nền kinh tế carbon thấp.
Làm rõ cơ chế vận hành, đại diện Bộ Tài chính - ông Đỗ Thanh Lâm - cho hay, sàn giao dịch carbon được thiết kế nhằm tạo cơ chế định giá minh bạch với nguyên tắc vận hành bảo đảm công bằng, công khai, minh bạch và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của các chủ thể tham gia. Các bên tham gia thị trường phải tự chịu trách nhiệm đối với quyết định giao dịch của mình.
Theo ông Lâm, hoạt động trao đổi hạn ngạch phát thải sẽ được thực hiện trên hệ thống giao dịch carbon, trừ một số trường hợp chuyển quyền sở hữu theo quy định. Các hành vi như thao túng giá, cung cấp thông tin sai lệch hoặc lợi dụng hệ thống để trục lợi đều bị nghiêm cấm và xử lý theo quy định pháp luật.
Đáng chú ý, mô hình vận hành thị trường carbon được xây dựng trên nền tảng hạ tầng của thị trường chứng khoán. Theo đó, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội sẽ cung cấp dịch vụ giao dịch, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam thực hiện lưu ký và thanh toán, cùng với sự tham gia của các công ty chứng khoán và ngân hàng thanh toán với vai trò trung gian. Cách tiếp cận này giúp tận dụng hạ tầng sẵn có, nâng cao an toàn và giảm chi phí triển khai.
Theo kế hoạch, sàn giao dịch carbon dự kiến vận hành từ tháng 5/2026 và triển khai thí điểm đến hết năm 2028. Trong giai đoạn thí điểm, các đơn vị vận hành như Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam sẽ không thu phí dịch vụ nhằm khuyến khích doanh nghiệp tham gia thị trường.
Ông Nguyễn Thành Công - Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường - thông tin, giai đoạn thí điểm sẽ có khoảng 110 doanh nghiệp thuộc các ngành phát thải lớn như sắt thép, xi măng và nhiệt điện tham gia thị trường. Đây là những lĩnh vực có lượng phát thải lớn và đóng vai trò quan trọng trong việc thực hiện mục tiêu giảm phát thải quốc gia.
Theo cơ chế vận hành, các doanh nghiệp sẽ được phân bổ hạn ngạch phát thải. Nếu phát thải vượt mức, doanh nghiệp phải mua thêm hạn ngạch, tức là phải trả tiền. Ngược lại, nếu giảm phát thải hiệu quả, doanh nghiệp có thể bán lại phần dư thừa để tạo nguồn thu. Cơ chế này được kỳ vọng sẽ tạo động lực thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới công nghệ và nâng cao hiệu quả sản xuất.
Tăng cường giám sát, bảo đảm thị trường minh bạch, hiệu quả
Song song với việc hoàn thiện cơ chế vận hành, Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang xây dựng Thông tư hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon. Đây được xem là mảnh ghép quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý và bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, ổn định trong giai đoạn đầu.
Theo ông Đỗ Thanh Lâm, trách nhiệm quản lý được phân định rõ ràng giữa các cơ quan. Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm quản lý hàng hóa là hạn ngạch phát thải và tín chỉ carbon, đồng thời quản lý các chủ thể tham gia; Bộ Tài chính hướng dẫn và giám sát hoạt động giao dịch; Ủy ban Chứng khoán Nhà nước thực hiện kiểm tra, giám sát hoạt động của sàn và xử lý vi phạm.
Khung pháp lý cũng đặt ra các nguyên tắc vận hành cốt lõi như công bằng, công khai, minh bạch; bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên tham gia. Các hành vi thao túng thị trường, cung cấp thông tin sai lệch hoặc lợi dụng hệ thống để trục lợi đều bị nghiêm cấm và xử lý theo quy định pháp luật.
Chuyên gia trưởng biến đổi khí hậu, Khối Kinh tế và Tư vấn chính sách, IFC khu vực Đông Á - Thái Bình Dương - ông Neeraj Joshi - cho rằng, quản trị là yếu tố quyết định hiệu quả và tính bền vững của thị trường carbon. Thị trường carbon là thị trường đặc thù, nơi đơn vị giao dịch là phát thải khí nhà kính mang tính vô hình, do đó tiềm ẩn nhiều rủi ro như biến động giá, gian lận hoặc trục lợi nếu thiếu cơ chế kiểm soát phù hợp. Vì vậy, việc xây dựng hệ thống giám sát ngay từ giai đoạn đầu có ý nghĩa quan trọng nhằm củng cố niềm tin của doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Trong khi đó, Trưởng Ban Thị trường carbon, Sở Giao dịch Chứng khoán Malaysia - bà Wei-nee Chen - nhấn mạnh nguyên tắc “3C” gồm rõ ràng (clear), nhất quán (consistent) và chắc chắn (certain) là nền tảng để tạo niềm tin cho doanh nghiệp khi tham gia thị trường. Nếu thiếu các yếu tố này, doanh nghiệp sẽ gặp khó khăn trong việc xây dựng kế hoạch đầu tư dài hạn vào công nghệ giảm phát thải.
Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy, trong giai đoạn đầu, việc kiểm soát chặt chẽ đối tượng tham gia, kết hợp với vai trò của các tổ chức trung gian tài chính là cần thiết để cân bằng giữa thanh khoản và ổn định thị trường. Đồng thời, việc công bố thông tin đầy đủ, minh bạch sẽ là yếu tố then chốt để thu hút doanh nghiệp và nhà đầu tư tham gia.
Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực cho các chủ thể tham gia thị trường, hoàn thiện hạ tầng công nghệ, bảo đảm an toàn hệ thống và an ninh mạng cũng được xem là điều kiện quan trọng để thị trường vận hành ổn định trong giai đoạn thí điểm./.
.jpeg "Sàn giao dịch carbon trong nước được quy định ra sao?")
