Từ mái đình cổ đến những làn điệu hát Xoan di sản
Trong tâm thức mỗi người dân đất Việt, hành trình về với đất Tổ vào những ngày tháng Ba âm lịch, đặc biệt dịp Giỗ Tổ, luôn mang ý nghĩa thiêng liêng, hướng về cội nguồn. Trong hành trình ấy, làng cổ Hùng Lô là một điểm nhấn giàu giá trị, góp phần làm dày thêm chiều sâu văn hóa truyền thống.
Nằm bên dòng sông Lô hiền hòa, Hùng Lô là vùng đất cổ còn lưu giữ hệ thống di sản phong phú gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Tương truyền, nơi đây từng là điểm dừng chân của Vua Hùng cùng công chúa và quần thần trong một chuyến du ngoạn. Nhận thấy địa thế trù phú, linh khí hội tụ, Vua đã chọn làm đất thiêng. Về sau, người dân lập miếu thờ để tưởng nhớ công lao dựng nước, đồng thời giáo dục thế hệ sau về cội nguồn dân tộc.
Cũng từ đó, những quy ước bất thành văn được hình thành và gìn giữ: Người dân khi về làng đều ý thức giữ gìn nề nếp, chuẩn mực ứng xử, gìn giữ khí chất của con cháu đất Tổ.
Theo tư liệu, đình Hùng Lô được xây dựng từ năm 1697, dưới thời vua Lê Hy Tông, quay mặt về núi Nghĩa Lĩnh - nơi thờ tự các Vua Hùng. Trải qua nhiều biến động lịch sử, đình vẫn bảo tồn gần như nguyên vẹn các giá trị kiến trúc, văn hóa, lịch sử, được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia năm 1990. Đến năm 2022, Lễ hội truyền thống đình Hùng Lô tiếp tục được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Trong dòng chảy văn hóa đất Tổ, không thể không nhắc tới hát Xoan Phú Thọ - di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO công nhận. Từ danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, đến tháng 12/2017, hát Xoan đã trở thành di sản đầu tiên trên thế giới được đưa ra khỏi tình trạng này. PGS,TS. Nguyễn Thị Thu Phương khẳng định: “Đây là minh chứng rõ nét cho sức sống bền bỉ của di sản khi đã thấm sâu vào đời sống cộng đồng”.
Trong hành trình bảo tồn ấy, Hùng Lô là một trong những cái nôi của hát Xoan và cũng là địa phương tiên phong triển khai mô hình “hát Xoan làng cổ”, đưa di sản trở lại đời sống. Những làn điệu Xoan không còn bó hẹp trong không gian trình diễn mà trở thành tiếng nói nghệ thuật của cộng đồng, khi người dân, từ già đến trẻ, đều có thể cất lên những câu hát mộc mạc, tha thiết.
Sự hòa quyện giữa không gian tâm linh và nghệ thuật dân gian đã tạo nên một trải nghiệm độc đáo, để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng du khách.
Biến sản phẩm văn hóa thành giá trị kinh tế
Mang trong mình những giá trị truyền thống đặc sắc, Hùng Lô hôm nay đang chuyển mình để thích ứng với nhịp sống hiện đại. Điểm nổi bật là người dân đã biết cách chuyển hóa di sản văn hóa và lợi thế nông nghiệp thành sản phẩm kinh tế, vừa góp phần bảo tồn giá trị truyền thống, vừa thúc đẩy phát triển bền vững.
Theo lãnh đạo phường Vân Phú, Hùng Lô là một trong những địa phương đi đầu của tỉnh trong việc phát huy giá trị làng nghề truyền thống. Tiêu biểu là nghề làm bánh chưng, bánh giầy - được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2023. Bên cạnh đó, sản phẩm mì gạo Hùng Lô cũng đạt chuẩn OCOP, có giá trị kinh tế cao và được tiêu thụ rộng rãi.
Không dừng lại ở sản xuất, người dân còn chủ động khai thác giá trị văn hóa để phát triển du lịch. Năm 2021, Hùng Lô được công nhận là điểm du lịch văn hóa cộng đồng, mở ra cơ hội thu hút đầu tư và xây dựng sản phẩm du lịch đặc trưng. Việc này không chỉ giúp nâng cao đời sống người dân mà còn góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa.
Những năm gần đây, với sự hỗ trợ của chính quyền và sự đồng lòng của người dân, du lịch cộng đồng tại Hùng Lô từng bước khởi sắc. Riêng 4 tháng đầu năm 2026, địa phương đã đón hàng chục đoàn với hàng nghìn lượt khách đến tham quan, trải nghiệm.
Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Vân Phú Lê Huy Hà cho biết: Địa phương xác định phát triển du lịch văn hóa là hướng đi bền vững, tập trung quảng bá, thu hút đầu tư và phát triển các loại hình như du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, homestay. Đồng thời, chú trọng nâng cao nhận thức cộng đồng, lấy bảo tồn hát Xoan làm trọng tâm, kết hợp với trải nghiệm làng nghề, tham quan nhà cổ và khám phá ẩm thực địa phương.
Giữa nhịp sống hiện đại, làng cổ Hùng Lô vẫn giữ được vẻ trầm mặc, bình yên - nơi các giá trị truyền thống không chỉ được bảo tồn mà còn tiếp tục được bồi đắp qua từng thế hệ. Trong dòng chảy phát triển, người dân nơi đây đang chứng minh rằng: Di sản không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là nguồn lực cho tương lai./.
