Lực lượng lao động đặc thù và những rủi ro khi thiếu nhận thức về quyền lợi
Việt Nam hiện có hơn 5.400 làng nghề và làng có nghề, trong đó có hàng triệu lao động đang miệt mài gìn giữ nghề truyền thống và tạo sinh kế bền vững địa phương. Các làng nghề không chỉ đóng góp vào phát triển kinh tế, văn hóa - du lịch mà còn tạo việc làm, giảm nghèo và tăng thu nhập cho nhiều hộ gia đình. Theo số liệu thống kê từ Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, mức thu nhập trung bình của người lao động tại các làng nghề tương đối đa dạng, dao động khoảng 4,5 - 8 triệu đồng/tháng, tùy thuộc vào nghề và vùng miền.
Hiện nay, các làng nghề phân bố rộng khắp ba miền Bắc - Trung - Nam với các nghề truyền thống tiêu biểu như: Gốm Bát Tràng, dệt lụa Vạn Phúc (Hà Nội), mộc Kim Bồng (Quảng Nam), thủ công mỹ nghệ ở Hải Phòng, bánh tráng Thuận Hưng (Cần Thơ)… Những làng nghề này này phản ánh rõ nét vai trò của làng nghề trong tạo việc làm truyền thống và hiện đại.
Lực lượng lao động trong các làng nghề thường đến từ các hộ gia đình, nghệ nhân truyền nghề và lao động phi chính thức, không gắn với hợp đồng lao động theo chuẩn thị trường như lao động công nghiệp. Điều này tạo ra những thách thức riêng trong công tác tiếp cận bảo hiểm thất nghiệp - chính sách nhằm giảm rủi ro thu nhập khi mất việc và hỗ trợ đào tạo, giới thiệu việc làm.
Nguyên nhân khiến tỷ lệ tham gia bảo hiểm thất nghiệp ở làng nghề thấp chủ yếu do đặc thù lao động phi chính thức, làng nghề thường hoạt động theo mô hình hộ gia đình hoặc hợp tác xã nhỏ, không ký kết hợp đồng lao động theo chuẩn mực pháp lý. Điều này khiến họ không thuộc đối tượng bắt buộc tham gia bảo hiểm thất nghiệp theo quy định hiện hành, dù có thể có thu nhập ổn định từ nghề thủ công truyền thống.
Ngoài ra, nhận thức về quyền lợi chính sách còn hạn chế. Người lao động trong làng nghề thường thiếu thông tin về các chế độ an sinh xã hội, trong đó có bảo hiểm thất nghiệp, dẫn tới đa phần không chủ động đăng ký tham gia ngay cả khi họ có điều kiện phù hợp.
Bên cạnh đó, các chương trình tuyên truyền chính sách của cơ quan và chính quyền địa phương chưa thực sự đủ sâu vào khu vực làng nghề, chủ yếu tập trung vào khu vực doanh nghiệp, đô thị và khu công nghiệp. Việc tổ chức lao động tại làng nghề thiếu sự phân loại “lao động chính thức” và “lao động phi chính thức” rõ ràng, dẫn đến khó triển khai các chính sách an sinh xã hội một cách đồng bộ so với khu vực doanh nghiệp.
Việc thiếu tiếp cận bảo hiểm thất nghiệp khiến lao động làng nghề dễ bị tổn thất lớn khi mất việc, thay đổi thị trường hoặc mùa vụ thấp điểm. Không có mạng lưới an sinh đủ mạnh, họ có thể rơi vào tình trạng thu nhập không được bù đắp, ảnh hưởng trực tiếp tới mức sống gia đình, khả năng tái đào tạo và chuyển dịch nghề nghiệp. Đặc biệt, khi thị trường tiêu thụ sản phẩm làng nghề gặp khó khăn do nhu cầu thay đổi và cạnh tranh với sản phẩm công nghiệp, lao động làng nghề không có nguồn hỗ trợ từ bảo hiểm thất nghiệp sẽ dễ rơi vào thất nghiệp mà không có trợ cấp và hỗ trợ học nghề ngay.
Điểm sáng từ thay đổi chính sách và nỗ lực của các địa phương
Mặc dù còn nhiều hạn chế, nhưng các địa phương đã cso nhiều nỗ lực tiếp cận để phát triển làng nghề và nâng cao nhận thức, hỗ trợ pháp lý cho người lao động. Theo đó, Hà Nội đã công bố kế hoạch phát triển làng nghề 2025-2030, trong đó mục tiêu đến năm 2025 là đào tạo 80% lao động làng nghề về kỹ năng nghề, an toàn lao động và kiến thức số để đáp ứng hành nghề hiệu quả và tiếp cận thị trường lao động, từ đó củng cố nền tảng để tiếp cận bảo hiểm và an sinh xã hội.
Đề án bảo tồn và phát triển làng nghề trên địa bàn tỉnh Nghệ An giai đoạn 2023-2030 được ban hành nhằm bảo tồn các giá trị văn hóa làng nghề gắn với phát triển kinh tế du lịch để giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, đồng thời, tôn vinh và phát triển đội ngũ các nghệ nhân, thợ giỏi, lành nghề và người lao động.
Nghệ An đặt mục tiêu, đến năm 2025 có ít nhất 80% người lao động trong làng nghề được đào tạo, đào tạo lại, đào tạo nâng cao kỹ năng nghề, an toàn lao động và kiến thức công nghệ thông tin cơ bản và có ít nhất 95% vào năm 2030. Phấn đấu mỗi năm tổ chức từ 03 - 04 lớp dạy nghề, truyền nghề tại các làng nghề. Đây là bước chuẩn bị quan trọng bởi khi lao động được tổ chức tốt hơn và tăng tính chính thức trong sản xuất kinh doanh, mở ra hướng tham gia bảo hiểm thất nghiệp hiệu quả hơn.
Nhiều tỉnh, thành phố cũng đã triển khai các lớp đào tạo nghề, tiếp cận thị trường số và kiến thức pháp lý cho lao động làng nghề. Mục tiêu là giúp người lao động tại các làng nghề kết nối với thị trường, gia tăng giá trị sản phẩm và nâng cao “độ chính thức” của quan hệ lao động, bước đầu mở cánh cửa để tham gia các chế độ bảo hiểm xã hội, bao gồm bảo hiểm thất nghiệp.
Đặc biệt, từ ngày 01/01/2026, Luật Việc làm năm 2025 chính thức có hiệu lực với hàng loạt thay đổi đáng chú ý liên quan đến chính sách bảo hiểm thất nghiệp, người lao động được hỗ trợ tốt hơn. Theo đó, khoản 1 Điều 31 Luật Việc làm 2025 quy định các đối tượng tham gia bảo hiểm thất nghiệp bao gồm người làm việc hợp đồng xác định thời hạn từ 01 tháng trở lên (thay vì 3 tháng trở lên như trước).
Khoản 1 Điều 30 Luật Việc làm 2025 cũng quy định các chế độ bảo hiểm thất nghiệp gồm: Tư vấn, giới thiệu việc làm; hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề; trợ cấp thất nghiệp; hỗ trợ người sử dụng lao động đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao trình độ kỹ năng nghề để duy trì việc làm cho người lao động.
Ngoài ra, khoản 2 Điều 30 bổ sung cơ chế linh hoạt trong tình huống đặc biệt: Trường hợp khủng hoảng, suy thoái kinh tế, thiên tai, hỏa hoạn, địch họa hoặc dịch bệnh nguy hiểm... Chính phủ quy định việc giảm mức đóng bảo hiểm thất nghiệp, hỗ trợ bằng tiền hoặc hỗ trợ khác.
Như vậy, cánh cửa pháp lý đã mở rộng hơn cho các nhóm lao động phi chính thức tại làng nghề, các hộ sản xuất kinh doanh thủ công, nghệ nhân làm việc không theo hợp đồng lao động truyền thống. Điều này tạo điều kiện rất thuận lợi cho lao động làng nghề chủ động tham gia bảo hiểm thất nghiệp và được hưởng quyền lợi khi xảy ra rủi ro việc làm.
Bên cạnh đó, các địa phương cần tăng cường truyền thông và tư vấn chính sách, phối hợp với các hiệp hội nghề, hợp tác xã, trung tâm dịch vụ việc làm tổ chức các chương trình tuyên truyền, hội thảo pháp lý, tư vấn trực tiếp về quyền lợi và thủ tục tham gia bảo hiểm thất nghiệp cho lao động làng nghề và nhóm gia đình sản xuất thủ công nhỏ.
Các trung tâm dịch vụ việc làm cũng mở rộng hoạt động đến khu vực làng nghề, cung cấp dịch vụ tư vấn nghề, kết nối với doanh nghiệp và thị trường tiêu thụ sản phẩm. Việc này giúp lao động rèn luyện kỹ năng, tăng khả năng tìm kiếm việc làm mới khi cần, đồng thời kết nối trực tiếp với thông tin bảo hiểm thất nghiệp và quyền lợi của họ.
Các địa phương khuyến khích hình thành các tổ chức lớn hơn như hợp tác xã, doanh nghiệp tại làng nghề, giúp nâng cao “quan hệ lao động”, đảm bảo tính rõ ràng và dễ dàng tham gia hệ thống bảo hiểm thất nghiệp.
Điều này cũng giúp cơ quan quản lý thống kê, theo dõi và triển khai chính sách hiệu quả hơn. Đồng thời, nâng cao giá trị sản phẩm làng nghề thông qua chương trình giới thiệu sản phẩm, kết nối tiêu dùng, tiếp cận thị trường số, thương mại điện tử giúp tăng thu nhập và ổn định việc làm cho lao động. Khi sản xuất và bán hàng hiệu quả hơn, lao động có điều kiện và động lực tham gia bảo hiểm thất nghiệp, đồng thời giảm thiểu khó khăn khi thay đổi nghề nghiệp do biến động thị trường.
