“Tâm điểm” của những tranh chấp
Thống kê từ các chương trình bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp quốc tế của CNA (Công ty bảo hiểm tài sản và trách nhiệm dân sự thương mại Hoa Kỳ) cho thấy, mặc dù số lượng các vụ khiếu nại liên quan đến dịch vụ kiểm toán có thể ít hơn dịch vụ tư vấn thuế, nhưng giá trị bồi thường và chi phí theo đuổi kiện tụng lại cao hơn gấp nhiều lần. Đặc biệt, khoảng 1/3 số vụ kiện không đến từ chính khách hàng, mà từ các bên thứ ba (nhà đầu tư, cổ đông) đã đặt niềm tin vào báo cáo tài chính được kiểm toán để đưa ra quyết định kinh tế.
Thực tế cho thấy, khi một doanh nghiệp sụp đổ hoặc thua lỗ nặng nề, nhóm kiểm toán và KTV thường trở thành “tâm điểm” mà các bên thiệt hại nhắm tới để đòi bồi thường, bất kể lỗi có thực sự nằm ở phía đơn vị kiểm toán hay không? Trong khi đó, không có cuộc kiểm toán nào là hoàn hảo; ngay cả khi tỷ lệ trách nhiệm pháp lý ước tính của công ty kiểm toán là nhỏ, vẫn có thể tồn tại rủi ro gây thiệt hại lớn.
Các cáo buộc phổ biến trong các khiếu nại kiểm toán bao gồm: Không phát hiện ra sai sót hoặc lỗi công bố thông tin; không phát hiện được hành vi gian lận - KTV không nhận diện những dấu hiệu đáng ngờ hoặc không thông báo về các điểm yếu trong hệ thống kiểm soát nội bộ dẫn đến gian lận; không lập báo cáo hoặc không chấm dứt hợp đồng, ngay cả khi khách hàng không đưa ra yêu cầu lập báo cáo kiểm toán hoặc khi KTV quyết định chấm dứt hợp đồng giữa chừng do nghi ngờ tính chính trực của khách hàng (ban quản lý, giám đốc điều hành, bộ phận quản lý tài chính).
Nguyên nhân dẫn đến những “lỗ hổng” này chủ yếu xuất phát từ sự thiếu vắng thái độ hoài nghi nghề nghiệp của KTV, tức là thiếu cẩn trọng chuyên môn. Điều này thường bắt nguồn từ việc quá tin tưởng vào các giải trình bằng lời của khách hàng, trong khi bỏ qua các bằng chứng đối chiếu độc lập.
Hồ sơ kiểm toán sơ sài cũng là một điểm yếu lớn, bởi trong hoạt động kiểm toán, những gì không được ghi chép lại thường được coi như chưa được thực hiện. Nhiều KTV tiến hành thủ tục rất kỹ lưỡng nhưng lại ghi chép thiếu đầy đủ, sơ sài trong hồ sơ hoặc nhật ký kiểm toán, dẫn đến việc không có đủ bằng chứng chứng minh đã tuân thủ đúng các chuẩn mực kiểm toán khi đối mặt với khiếu nại.
Ngoài ra, trong kỷ nguyên số, các email trao đổi nội bộ, tin nhắn hoặc những nhận xét mang tính chủ quan, bông đùa giữa các thành viên nhóm kiểm toán về khách hàng có thể bị thu thập làm bằng chứng bất lợi, cho thấy thái độ làm việc thiếu nghiêm túc hoặc mang định kiến.
Năm trụ cột cốt lõi để phòng vệ
Các chuyên gia của Viện Kế toán công chứng Hoa Kỳ (AICPA) nhấn mạnh rằng, việc ngăn chặn hoàn toàn các khiếu nại kiểm toán là điều bất khả thi, nhưng bất kỳ KTV nào cũng có thể tăng cường khả năng phòng vệ bằng cách áp dụng năm trụ cột chính.
Theo các chuyên gia của AICPA, việc từ chối những khách hàng thiếu chính trực hoặc có rủi ro kinh doanh cao ngay từ bước khảo sát ban đầu sẽ giúp các công ty kiểm toán tránh được những rắc rối pháp lý kéo dài.
Thứ nhất, duy trì thái độ hoài nghi nghề nghiệp xuyên suốt cuộc kiểm toán. Đây không phải là sự đa nghi vô căn cứ, mà là tư duy chất vấn có cơ sở. KTV cần đặc biệt lưu ý đến các giao dịch với bên liên quan, các ước tính kế toán phức tạp và các sự kiện phát sinh sau ngày kết thúc niên độ. Khi phát hiện vấn đề hoặc sự không nhất quán trong quá trình thực hiện các thủ tục kiểm toán, KTV cần ghi nhận đúng bản chất sự việc, nội dung đã trao đổi với khách hàng, phản hồi của khách hàng và cách thức điều chỉnh phương pháp kiểm toán cho phù hợp. Mọi mâu thuẫn giữa các bằng chứng kiểm toán cần được làm rõ đến cùng, thay vì chấp nhận giải thích một chiều từ đơn vị được kiểm toán.
Thứ hai, chuẩn hóa hồ sơ, tài liệu kiểm toán với các dữ liệu logic, phản ánh đầy đủ nội dung công việc, thời gian thực hiện, người thực hiện và người soát xét. Các kết luận liên quan đến những xét đoán quan trọng cần được trình bày rõ ràng về cơ sở lý luận. Một bộ hồ sơ kiểm toán chặt chẽ chính là “tấm khiên” vững chắc nhất để chứng minh rằng KTV đã thực hiện công việc với sự cẩn trọng nghề nghiệp cần thiết và tuân thủ đầy đủ các chuẩn mực.
Thứ ba, nâng cao năng lực KTV và tăng cường kiểm soát chất lượng kiểm toán. Năng lực chuyên môn của KTV không chỉ dừng lại ở các văn bằng, chứng chỉ, mà còn thể hiện ở khả năng cập nhật liên tục các quy định mới và sự am hiểu sâu sắc về ngành nghề của khách hàng. Vì vậy, KTV cần tham gia các khóa đào tạo chuyên môn sâu, đa lĩnh vực; tham khảo ý kiến chuyên gia khi cần thiết; đồng thời bố trí các thành viên có kinh nghiệm phù hợp trong đoàn kiểm toán. Bên cạnh đó, công tác kiểm soát chất lượng đóng vai trò đặc biệt quan trọng, giúp phát hiện sớm các sai sót trong quá trình kiểm toán trước khi báo cáo được ban hành.
Thứ tư, bảo đảm tính độc lập - yếu tố cốt lõi của hoạt động kiểm toán. Các công ty kiểm toán cần xây dựng hệ thống kiểm soát nội bộ nhằm nhận diện và ngăn ngừa các mối đe dọa đến tính độc lập, như sự quen thuộc quá mức do kiểm toán nhiều năm liên tục hoặc sự lệ thuộc về tài chính vào một khách hàng lớn. Khi tính độc lập bị nghi ngờ, các kết luận kiểm toán có thể trở nên vô giá trị trước cơ quan điều tra.
Thứ năm, chú trọng kỹ năng giao tiếp - một kỹ năng mềm nhưng đồng thời cũng là một chuẩn mực thể hiện tính chuyên nghiệp của KTV. Các công ty kiểm toán cần thiết lập quy tắc ứng xử rõ ràng, bao gồm cả việc sử dụng email và các nền tảng giao tiếp trong công việc, nhằm tránh những phát ngôn có thể bị diễn giải sai lệch trong các tranh chấp pháp lý sau này.
Hoạt động kiểm toán vốn gắn liền với rủi ro, nhưng những rủi ro đó hoàn toàn có thể được quản trị nếu mỗi KTV luôn thượng tôn pháp luật, tuân thủ nghiêm ngặt chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và không ngừng củng cố năng lực chuyên môn. Trong lĩnh vực pháp lý, sự cẩn trọng chưa bao giờ là thừa./.
