“Kinh tế bạc” - động lực tăng trưởng mới của Việt Nam

Biến “gánh nặng già hóa” thành cơ hội phát triển

Theo phân tích của các chuyên gia, từ đầu thế kỷ XXI, Việt Nam đã chứng kiến hai xu hướng nhân khẩu học nổi bật: Mức sinh giảm nhanh và tuổi thọ bình quân không ngừng gia tăng. Thống kê của Bộ Y tế cho thấy, nếu năm 2014 cả nước có khoảng 9,5 triệu người cao tuổi, thì hiện nay con số này đã tăng lên 16,5 triệu. Dự báo chỉ trong hơn một thập niên tới, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn dân số già.

Trong nhiều năm, già hóa dân số thường được nhìn nhận chủ yếu như một thách thức, khi tỷ lệ người cao tuổi gia tăng kéo theo áp lực đối với tăng trưởng kinh tế, hệ thống an sinh, y tế và thị trường lao động. Tuy nhiên, cách tiếp cận này đang dần thay đổi. Tại Hội nghị về tình hình phát triển kinh tế bạc trên thế giới và thích ứng chính sách, chiến lược của Việt Nam, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “gánh nặng già hóa” sang “cơ hội phát triển kinh tế”, gắn với thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIV và Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035.

Nhiều chuyên gia cũng đồng thuận rằng, nếu có chính sách phù hợp, già hóa dân số hoàn toàn có thể trở thành động lực tăng trưởng mới thông qua việc khai thác hiệu quả nguồn lực từ người cao tuổi. Theo ông Trương Xuân Cừ - Phó Chủ tịch Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, “kinh tế bạc” là tổng thể các hoạt động kinh tế gắn với nhu cầu tiêu dùng, chăm sóc và phát huy vai trò của người cao tuổi trong bối cảnh già hóa dân số. Động lực này được hình thành trên ba trụ cột: Nhu cầu tiêu dùng của người cao tuổi; nhu cầu chăm sóc về y tế, sức khỏe, tinh thần; và vai trò của người cao tuổi như một chủ thể tham gia vào các hoạt động kinh tế - xã hội.

Theo đó, phát triển kinh tế bạc không chỉ đơn thuần là mở rộng thị trường dịch vụ, mà còn mang ý nghĩa chiến lược trong chuyển đổi mô hình phát triển, từ cách tiếp cận thụ động sang chủ động; từ phụ thuộc vào ngân sách sang huy động nguồn lực xã hội; đồng thời thúc đẩy chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo trong các lĩnh vực liên quan. Đây vừa là cơ hội kinh tế, vừa là giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an sinh trong bối cảnh già hóa dân số ngày càng rõ nét.

Để “kinh tế bạc” thực sự trở thành động lực tăng trưởng, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính yêu cầu tập trung xây dựng, hoàn thiện thể chế theo hướng bao trùm, toàn diện; xác định đây là định hướng phát triển dài hạn, liên ngành, thay vì chỉ là một chính sách an sinh đơn lẻ. Bộ Tài chính được giao trình Thủ tướng Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển kinh tế bạc đến năm 2045 trong quý II/2026, với trọng tâm là hoàn thiện cơ chế tài chính và khuyến khích doanh nghiệp tham gia.

Hoàn thiện thể chế - điều kiện tiên quyết để “kích hoạt” kinh tế bạc

Trên thế giới, kinh tế bạc đã và đang trở thành một trụ cột tăng trưởng tại nhiều quốc gia. Trung Quốc với hơn 310 triệu người cao tuổi đang chứng kiến lĩnh vực này đóng góp khoảng 6% GDP và dự kiến sẽ tăng lên 10% trong thời gian tới. Nhật Bản coi kinh tế bạc là một trong những trụ cột quan trọng, đóng góp khoảng 20% GDP, trong khi Singapore cũng xem đây là động lực thúc đẩy đổi mới và mở rộng cơ hội kinh doanh.

Trong bối cảnh đó, phát triển kinh tế bạc tại Việt Nam được đánh giá là phù hợp với xu thế toàn cầu. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy vẫn còn nhiều rào cản. Trước hết là nhận thức chưa đầy đủ về vai trò và tiềm năng của lĩnh vực này. Hoạt động liên quan đến kinh tế bạc còn phân tán, thiếu liên kết và chưa hình thành được hệ sinh thái đồng bộ. Các mô hình dịch vụ chăm sóc người cao tuổi phát triển chậm, một phần do thiếu cơ chế hỗ trợ rõ ràng về đất đai, thuế và thủ tục pháp lý.

Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng, ưu tiên hàng đầu hiện nay là đánh giá toàn diện cơ hội và thách thức của kinh tế bạc tại Việt Nam, qua đó làm cơ sở hoạch định chính sách và hoàn thiện hành lang pháp lý. Theo ThS. Lê Ngự Bình - Phó Viện trưởng Viện Khoa học Tổ chức nhà nước và Lao động, cần thống nhất tư duy phát triển kinh tế bạc theo hướng đồng bộ, hài hòa giữa các yếu tố kinh tế, chính trị, văn hóa; đồng thời gắn kết chặt chẽ với các chiến lược quốc gia về người cao tuổi và định hướng phát triển chung của đất nước.

Bên cạnh đó, già hóa dân số cần được nhìn nhận như một thị trường tiềm năng, từ đó thúc đẩy phát triển hệ sinh thái dịch vụ chăm sóc sức khỏe, đời sống tinh thần và các sản phẩm dành riêng cho người cao tuổi. Việc phát huy vai trò của người cao tuổi trong đời sống xã hội cũng cần được chú trọng, thông qua các chính sách khuyến khích tham gia lao động, đặc biệt với nhóm có trình độ chuyên môn cao. Đồng thời, phát triển các mô hình việc làm linh hoạt sẽ giúp người cao tuổi duy trì thu nhập, nâng cao chất lượng cuộc sống và tiếp tục đóng góp cho xã hội.

Ở góc độ y tế, đại biểu Quốc hội khóa XV Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh, chăm sóc sức khỏe người cao tuổi cần được nâng tầm thành một chiến lược quốc gia. Việc triển khai đồng bộ các giải pháp như khám sức khỏe định kỳ, sàng lọc bệnh và phát triển hệ thống dịch vụ chăm sóc chuyên biệt không chỉ đáp ứng nhu cầu thiết yếu mà còn mở ra một lĩnh vực kinh tế giàu tiềm năng.

Liên quan đến chính sách, Luật Dân số được Quốc hội khóa XV thông qua (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) đã đặt nền móng quan trọng cho việc thích ứng với già hóa dân số. Luật nhấn mạnh yêu cầu chủ động chuẩn bị cho tuổi già về sức khỏe, tài chính và tâm lý; khuyến khích người dân tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế; đồng thời thúc đẩy học tập, nâng cao kỹ năng nhằm duy trì chức năng xã hội. Bên cạnh đó, luật cũng định hướng phát triển đa dạng các hình thức chăm sóc người cao tuổi như tự chăm sóc, chăm sóc tại nhà và cộng đồng, gắn với đào tạo nguồn nhân lực chuyên ngành.

Việc cụ thể hóa và triển khai hiệu quả các quy định này sẽ tạo nền tảng quan trọng để Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số với tâm thế chủ động, từng bước biến thách thức thành cơ hội, đồng thời hình thành một động lực tăng trưởng mới trong dài hạn./.