Bức tranh hộ kinh doanh nhiều gam màu trầm
Theo thống kê, đến đầu năm 2026, cả nước có khoảng 6,1 triệu HKD đang hoạt động, tạo việc làm cho gần 10 triệu lao động và đóng góp mỗi năm gần 33.000 tỷ đồng vào ngân sách nhà nước. Những con số này khẳng định vai trò của HKD như một “bệ đỡ” an sinh quan trọng, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.
Tuy nhiên, phía sau những đóng góp đó là một thực trạng đáng lo ngại. Khảo sát của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), thực hiện từ tháng 2 đến tháng 4/2026 với hơn 1.000 HKD tại 34 tỉnh, thành phố, cho thấy bức tranh nhiều gam màu trầm.
Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký VCCI - nhận định, sức khỏe và khả năng chống chịu của HKD đang suy yếu rõ rệt, hiệu quả kinh doanh ở mức thấp. Năm 2025, có tới 73,7% hộ cho biết chỉ “lãi ít”, gần 13% hòa vốn và 12% thua lỗ; chỉ 1,9% đạt mức lợi nhuận kỳ vọng.
Xu hướng suy giảm còn thể hiện qua các chỉ số thị trường: 81,5% HKD ghi nhận doanh thu giảm, 75,4% cho biết lượng khách hàng sụt giảm. Trong bối cảnh sức cầu yếu và chi phí đầu vào tăng, nhiều hộ buộc phải thu hẹp quy mô hoặc cắt giảm hoạt động để duy trì sự tồn tại.
Sức ép kinh doanh đã chuyển hóa thành tâm lý phòng thủ rõ nét: Khoảng 61% hộ dự kiến giữ nguyên quy mô trong hai năm tới; 33% có xu hướng thu hẹp; 4,4% tính tới giải thể; chỉ 1,8% có ý định mở rộng. “Phần lớn HKD đang hoạt động với biên lợi nhuận rất mỏng, đủ tồn tại nhưng không đủ tích lũy hay chống chịu trước cú sốc mới. Trạng thái chủ đạo hiện nay không còn là tìm kiếm tăng trưởng, mà là duy trì sự tồn tại” - ông Tuấn nhấn mạnh.
Đáng chú ý, khó khăn về pháp lý đang trở thành áp lực lớn nhất. Có tới 73,3% hộ đánh giá đây là vấn đề ảnh hưởng lớn hoặc nghiêm trọng, cao hơn cả khó khăn về thị trường, đầu vào hay nguồn lực. Bên cạnh đó, 73% hộ cho biết thời gian dành cho tuân thủ quy định là gánh nặng đáng kể. “Chi phí tuân thủ không chỉ là chi phí tài chính mà còn là chi phí cơ hội về thời gian, công sức và áp lực tâm lý kéo dài đối với chủ hộ” - ông Tuấn cho biết.
Từ thực tế, bà Từ Thu Hiền - Giám đốc điều hành WISE - chia sẻ, nhiều HKD đang chịu áp lực tâm lý thường trực: “Họ không chắc điều gì đúng - sai, chủ yếu tiếp cận thông tin qua mạng xã hội, dẫn đến lo sợ bị xử phạt, thậm chí mức phạt có thể lớn hơn cả thu nhập”.
Nếu tiếp cận khu vực HKD với tinh thần hỗ trợ, kiến tạo và đồng hành, hoàn toàn có thể vừa thúc đẩy minh bạch hóa, chuyển đổi số, vừa duy trì được sự năng động và linh hoạt - vốn là tài sản quý giá nhất của khu vực HKD.
Ông Đậu Anh Tuấn - Phó Tổng Thư ký VCCI
Gánh nặng tuân thủ kìm hãm hộ kinh doanh “muốn lớn”
Một nghịch lý nổi bật từ khảo sát của VCCI là chi phí tuân thủ không giảm khi HKD mở rộng quy mô, mà trong nhiều trường hợp còn gia tăng. Điều này cho thấy, khi phát triển, thay vì được hưởng lợi từ chính quy hóa, nhiều hộ lại phải đối mặt với mức độ phức tạp thể chế tăng nhanh hơn năng lực đáp ứng.
Khi quy mô mở rộng kéo theo yêu cầu kế toán phức tạp hơn, thủ tục thuế nặng nề hơn, chi phí nhân sự và công nghệ gia tăng, động lực đầu tư bị triệt tiêu. Môi trường thể chế, vì vậy, có thể vô tình “giữ chân” HKD ở quy mô nhỏ, mang tính phòng thủ.
Ông Phạm Ngọc Thạch - Phó Trưởng Ban Pháp chế VCCI - nhận định, mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 sẽ rất thách thức nếu chuyển đổi từ HKD lên doanh nghiệp không trở thành lựa chọn tự nhiên. Hiện chỉ 15,6% hộ có ý định chuyển đổi; 84,4% chưa có kế hoạch.
Nguyên nhân đến từ những lo ngại cụ thể: 93,4% sợ thủ tục thuế phức tạp; 91,7% lo ngại quy định kế toán rườm rà; 91,3% e ngại gánh nặng bảo hiểm; 88,9% lo nguy cơ thanh tra, kiểm tra gia tăng.
Từ thực tế này, các chuyên gia cho rằng ưu tiên cải cách là giảm độ phức tạp của hệ thống quy định. Chính sách thuế, kế toán, hóa đơn điện tử cần thiết kế đơn giản, dễ hiểu, phù hợp với năng lực HKD, đặc biệt nhóm siêu nhỏ và chủ hộ lớn tuổi. Nếu không “vừa sức”, chính sách dù đúng mục tiêu vẫn có thể trở thành rào cản.
Song song với đó, cần phát triển hệ sinh thái hỗ trợ tuân thủ với chi phí thấp: Phần mềm kế toán đơn giản, tài liệu hướng dẫn dễ hiểu, cơ chế tư vấn trực tiếp tại địa phương. Đây là giải pháp căn cơ để giảm chi phí và thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn.
Đối với thúc đẩy chuyển đổi, trọng tâm cần chuyển từ “vận động” sang “giảm chi phí chuyển đổi thực chất”. Cần có gói ưu đãi tài chính có điều kiện, đơn giản hóa thủ tục sau chuyển đổi, hỗ trợ kế toán - thuế trong giai đoạn đầu, đồng thời thiết kế lộ trình nghĩa vụ tăng dần, tránh gây “sốc” tuân thủ.
Về dài hạn, vấn đề không chỉ nằm ở kỹ thuật chính sách mà còn ở tư duy quản lý. HKD cần được nhìn nhận không chỉ là đối tượng quản lý mà còn là khu vực cần hỗ trợ để phát triển bền vững. Với vai trò là nguồn thu nhập chủ yếu của nhiều hộ gia đình, đây là “nền tảng” của kinh tế địa phương và là lớp đệm an sinh quan trọng.
Khi được củng cố về năng lực và niềm tin, khu vực HKD sẽ trở thành lực đẩy quan trọng cho phát triển kinh tế tư nhân theo hướng chính quy, minh bạch và bền vững.
Từ thực tiễn, bà Từ Thu Hiền kiến nghị cần xây dựng cổng thông tin chính thống với hướng dẫn rõ ràng, ngôn ngữ đơn giản để HKD dễ tiếp cận, đặc biệt với nhóm yếu thế; đồng thời có hướng dẫn cụ thể cho hộ mới kinh doanh, xử lý các vấn đề tồn đọng như hàng tồn kho không có hóa đơn đầu vào./.
