Bài 1: ICOR cao - “Nút thắt” trên lộ trình tăng trưởng 2 con số

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu chiến lược tăng trưởng GDP 2 con số giai đoạn 2026–2030, việc nâng cao hiệu quả sử dụng vốn không còn là một lựa chọn mà là mệnh lệnh thực tiễn. Hệ số ICOR đang “neo” ở mức cao chính là rào cản lớn nhất cần phải tháo gỡ để khơi thông nguồn lực quốc gia.

Nghịch lý “thâm dụng vốn” và áp lực 6 đồng đổi 1

Hệ số ICOR là “thước đo” sức khỏe và hiệu quả của một nền kinh tế. Hiểu một cách đơn giản, để tạo ra 1 đồng tăng trưởng GDP, Việt Nam hiện đang phải bỏ ra tới 6,43 đồng vốn đầu tư. Chỉ số này càng cao đồng nghĩa với việc hiệu quả sử dụng vốn càng thấp.

Từ khi còn là “Tư lệnh” ngành Kiểm toán cho đến nay, trên cương vị Bộ trưởng Bộ Tài chính, ông Ngô Văn Tuấn đã nhiều lần bày tỏ sự lo ngại sâu sắc: “Tôi lo nhất là ICOR”. Sự lo ngại này hoàn toàn có cơ sở khi tổng đầu tư toàn xã hội hiện chiếm khoảng 40% GDP, nhưng mức độ chuyển hóa thành giá trị gia tăng lại chưa tương xứng với số vốn “đổ” vào.

Nhìn vào bức tranh tài chính trung hạn, nhu cầu vốn cho giai đoạn phát triển mới dự kiến sẽ tăng vọt. Giai đoạn 2026–2030, Việt Nam dự kiến huy động nguồn lực đầu tư công khổng lồ lên tới 8,22 triệu tỷ đồng, gấp 2,7 lần so với thực hiện của giai đoạn 2021–2025.

Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn cảnh báo: nếu không cải thiện được hệ số ICOR, để đạt tăng trưởng 2 con số, tổng đầu tư toàn xã hội phải lên tới 70% GDP. Trong khi đó, mục tiêu huy động vốn của giai đoạn tới chỉ ở mức 40% GDP.

Khoảng cách từ những “con rồng” châu Á

Để thấy rõ vị thế của Việt Nam, cần nhìn vào lịch sử phát triển của các nền kinh tế thành công nhất khu vực. Trong giai đoạn tăng tốc thần kỳ để trở thành cường quốc, Trung Quốc từng duy trì ICOR ở mức 2,7; Hàn Quốc khoảng 3,2; và Nhật Bản dao động từ 3-4. Điều này có nghĩa là, để có cùng một đơn vị tăng trưởng, Việt Nam đang phải tiêu tốn lượng vốn gấp đôi, thậm chí gấp gần ba lần các nước láng giềng trong thời kỳ hoàng kim của họ. Các quốc gia này đạt ICOR thấp nhờ tập trung vào công nghệ và quản trị hiện đại, trong khi nước ta vẫn đang dựa nhiều vào tài nguyên và lao động.

Sự chênh lệch này phản ánh những điểm nghẽn cố hữu trong cấu trúc kinh tế. Theo ông Nguyễn Đức Kiên - nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, ICOR cao là “kết quả cộng hưởng” của một hệ thống quản trị còn nhiều kẽ hở: từ chất lượng lập dự án thấp, trình độ công nghệ lạc hậu đến sự thiếu phối hợp nhịp nhàng trong thực thi chính sách. Việt Nam vẫn đang tăng trưởng dựa chủ yếu vào thâm dụng vốn và lao động giá rẻ thay vì dựa vào chiều sâu của công nghệ và năng suất lao động.

Tại sao vốn “đổ” vào nhiều nhưng hiệu quả chưa tương xứng?

Câu hỏi này đã được các đại biểu Quốc hội và chuyên gia “mổ xẻ” quyết liệt. Đại biểu Lê Hoàng Anh - Đoàn đại biểu Quốc hội (ĐBQH) tỉnh Gia Lai - thẳng thắn chỉ rõ: ICOR cao không phải vì chúng ta thiếu vốn mà vì chúng ta thừa dự án, thiếu kỷ luật đầu tư và thiếu trách nhiệm giải trình.

Hàng loạt nguyên nhân mang tính hệ thống trong đầu tư công đã được các cơ quan chức năng nhận diện: Đầu tư dàn trải, manh mún; nguồn vốn công bị xé lẻ cho quá nhiều dự án nhỏ. Nhiều dự án đầu tư công mất 3-4 năm chỉ để hoàn tất thủ tục chuẩn bị. Khi vốn đã được bố trí nhưng không thể giải ngân, nó trở thành “vốn chết”, gây chi phí cơ hội cho nền kinh tế. Việc chậm đưa công trình vào sử dụng còn làm tăng chi phí do trượt giá và khiến công nghệ bị lỗi thời ngay khi vừa khánh thành…

Đại biểu Nguyễn Như So (Đoàn ĐBQH tỉnh Bắc Ninh) lưu ý, việc nền kinh tế phụ thuộc quá lớn vào tín dụng ngân hàng - nguồn vốn ngắn hạn để tài trợ cho các nhu cầu đầu tư dài hạn - không chỉ gây rủi ro hệ thống mà còn khiến dòng tiền không chảy mạnh vào các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo hay các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao.

Mục tiêu 4,5-4,8: Mệnh lệnh không thể thoái lui

Trong kế hoạch phát triển 2026-2030, Chính phủ đặt mục tiêu giảm hệ số ICOR xuống mức 4,5-4,8. Đây là một con số đầy thách thức, đòi hỏi một cuộc “đại phẫu” thực sự. Đại biểu Phan Duy Anh (Đoàn ĐBQH TP. Đà Nẵng) cho rằng: Nếu không có những giải pháp mang tính đột phá, giải quyết căn cơ những tồn đọng kéo dài như tình trạng dàn trải trong phân bổ vốn, chất lượng chuẩn bị dự án chưa cao, giải phóng mặt bằng chậm trễ, khả năng cung ứng vật liệu xây dựng hạn chế thì mục tiêu này khó đạt được.

Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Văn Thắng khẳng định: Đây là nhiệm vụ bắt buộc. Khi một đồng lợi nhuận phải đánh đổi bằng 6,4 đồng vốn, sức cạnh tranh của quốc gia sẽ giảm. Kéo giảm ICOR chính là điều kiện cần để Việt Nam thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình và duy trì đà tăng trưởng cao trong dài hạn.

Định hướng này đã được cụ thể hóa thành chỉ đạo chiến lược tại Kết luận số 18-KL/TW ngày 02/4/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV. Yêu cầu đặt ra là phải khẩn trương hướng dẫn hạch toán hiệu quả kinh tế - xã hội làm cơ sở phân bổ vốn đầu tư công; giảm hệ số ICOR xuống 4,5-4,8; chống thất thoát, lãng phí, tiêu cực.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng ICOR là chỉ số tổng hợp phản ánh sức mạnh nội tại của nền kinh tế, từ tính đồng bộ của hệ thống pháp lý đến chất lượng nguồn nhân lực. Do đó, trách nhiệm hạ hệ số này không chỉ đặt lên vai khối đầu tư công; hiệu quả sử dụng vốn của khu vực tư nhân và FDI cũng cần được cải thiện tương xứng thông qua một môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng.

Hệ số ICOR 6,43 là một “hồi chuông báo động” về thực trạng thâm dụng vốn. Để hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng 2 con số, Việt Nam không thể tiếp tục đi trên lối mòn cũ kỹ. Mỗi đồng vốn bỏ ra phải mang lại giá trị cao hơn, lan tỏa nhanh hơn và bền vững hơn. Đây không chỉ là một mục tiêu kinh tế mà là cuộc cách mạng về tư duy quản trị và kỷ luật thực thi của cả hệ thống.

Vậy, giải pháp nào để thực hiện cuộc “đại phẫu” này? Nội dung này sẽ được tiếp tục làm rõ trong bài tiếp theo./.