Kiểm toán toàn diện theo thời gian thực: Từ thông lệ quốc tế đến thực tiễn Việt Nam

Từ thông lệ quốc tế…

Trong nhiều thập niên, kiểm toán công trên thế giới chủ yếu được thực hiện theo phương thức hậu kiểm, dựa trên kỹ thuật chọn mẫu. Tuy nhiên, trong bối cảnh khối lượng dữ liệu tài chính ngày càng lớn và giao dịch ngày càng phức tạp, phương pháp kiểm toán truyền thống đã bộc lộ nhiều hạn chế. Trong đó, việc phát hiện sai phạm chủ yếu là sau khi sự kiện đã xảy ra, làm giảm hiệu quả phòng ngừa rủi ro và chưa thực sự phát huy đầy đủ vai trò của công tác giám sát tài chính công.

Trước thực tế đó, nhiều cơ quan kiểm toán tối cao (SAI) trên thế giới đã đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo (AI) vào hoạt động kiểm toán, qua đó hình thành các phương pháp kiểm toán mới, trong đó có kiểm toán toàn diện theo thời gian thực.

Theo PGS,TS. Nguyễn Thị Phương Hoa - Đại học Kinh tế Quốc dân, với sự hỗ trợ của công nghệ, kiểm toán theo thời gian thực là bước tiến quan trọng giúp khắc phục hạn chế của phương pháp truyền thống. Đây là hình thức kiểm toán diễn ra đồng thời với hoạt động được kiểm toán, cho phép theo dõi liên tục dữ liệu phát sinh, kịp thời phát hiện dấu hiệu bất thường hoặc gian lận, từ đó tạo điều kiện can thiệp sớm khi nguồn lực vẫn còn trong phạm vi kiểm soát.

Cùng quan điểm, TS. Trần Phương Thùy (Học viện Ngân hàng) nhận định, phương pháp này cho phép kiểm toán 100% giao dịch ngay khi phát sinh, thay vì chỉ kiểm tra theo mẫu sau mỗi chu kỳ. Nhờ đó, rủi ro do chọn mẫu được loại bỏ, đồng thời hệ thống có thể phát cảnh báo tức thời đối với các giao dịch bất thường, góp phần giảm thất thoát ngân sách, tăng cường tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý tài chính công và nâng cao hiệu quả phòng, chống tham nhũng, lãng phí.

Trên thế giới, nhiều SAI đã triển khai mô hình này. Đơn cử, Kiểm toán nhà nước (KTNN) Hoa Kỳ (GAO) thực hiện kiểm toán theo thời gian thực với các chương trình xử lý khủng hoảng liên quan đến y tế, thảm họa thiên tai… nhằm đánh giá hiệu quả các khoản chi tiêu khẩn cấp của Chính phủ. GAO cũng thiết lập hệ thống đánh giá rủi ro đối với các chương trình liên bang nhằm phát hiện nguy cơ lãng phí, gian lận.

Tại Brazil, Cơ quan Kiểm toán quốc gia đã ứng dụng AI trong kiểm toán mua sắm công để phân tích, giám sát, thu thập bằng chứng. KTNN Georgia cũng xây dựng Chương trình Giám sát dự toán trong lĩnh vực mua sắm công dựa trên học máy để nhận diện sớm các dấu hiệu gian lận, tham nhũng.

…đến yêu cầu từ thực tiễn Việt Nam

Bắt nhịp quốc tế, KTNN Việt Nam đã và đang thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động nghiệp vụ. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu kiểm toán, triển khai các phần mềm hỗ trợ đã tạo nền tảng quan trọng cho đổi mới phương pháp kiểm toán.

Thực tế, một số cuộc kiểm toán trong lĩnh vực ngân hàng, bảo hiểm xã hội từng áp dụng các kỹ thuật phân tích dữ liệu để xử lý khối lượng lớn thông tin lớn, đưa ra các phát hiện mang tính hệ thống, qua đó nâng cao chất lượng, hiệu quả kiểm toán. Tuy nhiên, nhìn tổng thể, phương pháp kiểm toán hiện nay vẫn chủ yếu là hậu kiểm, chọn mẫu.

Trong khi đó, hệ thống quản lý tài chính công như kho bạc, thuế, hải quan, đầu tư công đang được số hóa mạnh mẽ. Điều này đòi hỏi KTNN phải đổi mới phương pháp kiểm toán để tiếp cận dữ liệu theo thời gian thực.

Cùng với đó, yêu cầu nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý tài chính công ngày càng cao. Các nghị quyết, kết luận của Trung ương gần đây đều nhấn mạnh tăng cường kỷ luật tài chính, kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Điều này đòi hỏi KTNN phải đổi mới mạnh mẽ để nâng cao hiệu quả hoạt động kiểm toán.

PGS,TS. Nguyễn Thị Phương Hoa đánh giá, định hướng chuyển đổi từ hậu kiểm, chọn mẫu sang tiền kiểm và kiểm soát toàn diện theo thời gian thực có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Đảng, Nhà nước ta đang đẩy mạnh công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Phương pháp này cho phép kiểm toán liên tục, bao quát toàn bộ đối tượng, giúp phát hiện sớm sai phạm để xử lý kịp thời ngay trong quá trình triển khai chương trình.

TS. Trần Phương Thùy cũng cho rằng tiền kiểm và kiểm soát theo thời gian thực giúp phòng ngừa gian lận, tham nhũng ngay từ giai đoạn đầu. Các lĩnh vực nên ưu tiên triển khai gồm: Thuế (hóa đơn điện tử), chi ngân sách qua kho bạc, đầu tư công, ngân sách địa phương. Đây là những lĩnh vực tiềm ẩn rủi ro cao và đã được số hóa mạnh mẽ.

Với các thiết kế thể chế mới và phức tạp như PPP, trái phiếu doanh nghiệp, quỹ đầu tư nhà nước, cơ chế đặc thù cho các địa phương…, KTNN cần chuyển từ cách tiếp cận hậu kiểm sang tiền kiểm, nâng cao năng lực dự báo, phòng ngừa và cảnh báo sớm các rủi ro tài khóa, nợ công, đầu tư công và các nguy cơ gây thất thoát nguồn lực. Cơ chế cảnh báo sớm giúp Chính phủ điều chỉnh chính sách kịp thời, hạn chế sai sót, ngăn ngừa tham nhũng, lãng phí và giảm thiểu các hệ lụy pháp lý không đáng có.

Trường Chính sách Công và Quản lý, Đại học Fulbright Việt Nam - TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn

Những điều kiện chuyển đổi

Trong giai đoạn mới, KTNN tiếp tục đặt ra yêu cầu cao về chất lượng và tính chuyên nghiệp nhằm phát huy vai trò kiểm tra, giám sát việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.

Để triển khai hiệu quả kiểm toán theo thời gian thực, PGS,TS. Nguyễn Thị Phương Hoa khuyến nghị KTNN cần hoàn thiện chuẩn mực về đạo đức và bảo mật dữ liệu, cũng như hướng dẫn sử dụng AI một cách có trách nhiệm trong hoạt động kiểm toán. Đồng thời, cấu trúc hồ sơ kiểm toán cần được chuẩn hóa để phục vụ hệ sinh thái công nghệ kiểm toán liên tục.

Bên cạnh đó, kiểm toán theo thời gian thực đòi hỏi các kỹ năng về AI, chuỗi khối, phân tích dữ liệu và khả năng diễn giải các kết quả từ AI để đưa ra quyết định phù hợp. Do đó, cần có một chương trình đào tạo tổng thể giúp trang bị cho kiểm toán viên các kỹ năng thiết yếu này.

Đáng lưu ý, theo bà Hoa, hạ tầng công nghệ mạnh và an toàn bảo mật là điều kiện then chốt giúp lưu trữ, phân tích, xử lý khối lượng thông tin lớn nhưng vẫn tuân thủ quy định pháp lý và bảo vệ quyền riêng tư.

TS. Đỗ Thiên Anh Tuấn - Trường Chính sách Công và Quản lý, Đại học Fulbright Việt Nam - cho rằng, khi nền kinh tế chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, việc đầu tư vào công nghệ kiểm toán, kết nối dữ liệu dân cư, đất đai, tài chính, ngân sách, doanh nghiệp và hệ thống kế toán công sẽ giúp giảm chi phí kiểm toán, tăng độ chính xác, nâng cao khả năng phát hiện kịp thời các bất thường.

Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia và yêu cầu nâng cao hiệu quả quản trị tài chính công, việc chuyển từ hậu kiểm sang tiền kiểm và kiểm soát toàn diện theo thời gian thực là xu hướng tất yếu của hoạt động kiểm toán hiện đại. Quá trình này đòi hỏi sự chuẩn bị đồng bộ về thể chế, công nghệ, dữ liệu và nhân lực. Khi hội đủ các điều kiện triển khai, phương pháp kiểm toán mới không chỉ giúp nâng cao chất lượng, hiệu quả kiểm toán mà còn góp phần tăng cường tính minh bạch, siết chặt kỷ luật, kỷ cương trong quản lý tài chính công./.