Kết quả kiểm toán giúp cơ quan quản lý điều chỉnh chính sách
Giai đoạn 2015-2025, Kiểm toán nhà nước (KTNN) đã triển khai nhiều cuộc kiểm toán có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến rủi ro và thảm họa, trải rộng trên các lĩnh vực: Môi trường, biến đổi khí hậu, quản lý tài nguyên nước, đầu tư công hạ tầng, các chương trình mục tiêu quốc gia và đặc biệt là kiểm toán việc huy động, quản lý và sử dụng nguồn lực phòng, chống Covid-19. Hoạt động này phản ánh xu hướng mở rộng phạm vi kiểm toán sang các lĩnh vực có rủi ro hệ thống và tác động lớn đến ổn định tài khóa cũng như phát triển bền vững.
Thực tiễn kiểm toán trong giai đoạn này cho thấy trọng tâm kiểm toán từng bước chuyển từ kiểm toán số liệu sang đánh giá tuân thủ và hiệu quả chính sách, qua đó nhận diện các khoảng trống pháp lý và bất cập về cơ chế. Kết quả kiểm toán góp phần tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý điều chỉnh quy trình và chính sách. Bên cạnh đó, KTNN cũng từng bước gắn hoạt động kiểm toán với các chương trình quốc gia và cam kết quốc tế như mục tiêu phát triển bền vững (SDGs), tăng trưởng xanh và ứng phó biến đổi khí hậu, tạo nền tảng nâng cao chất lượng kiểm toán hoạt động và gia tăng giá trị đối với quản trị công.
Tuy nhiên, KTNN hiện chưa hình thành một chương trình kiểm toán thảm họa thống nhất theo chu trình được gợi ý trong GUID 5330 - tài liệu cốt lõi về kiểm toán quản lý thảm họa theo chu trình giảm nhẹ - chuẩn bị - ứng phó - phục hồi của Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI). Nhiều nội dung kiểm toán rủi ro và thảm họa hiện nay được lồng ghép trong các cuộc kiểm toán quyết toán ngân sách hoặc kiểm toán chuyên đề, do đó phạm vi và thời điểm triển khai còn phụ thuộc vào kế hoạch kiểm toán hằng năm cũng như điều kiện nguồn lực.
Bên cạnh đó, nhiều cuộc kiểm toán liên quan đến rủi ro và thảm họa vẫn thiên về hậu kiểm, chủ yếu tập trung vào tuân thủ và xử lý sai sót tài chính sau khi sự kiện đã xảy ra. Trong khi đó, các nội dung liên quan đến chuẩn bị và sẵn sàng, cảnh báo sớm, dự phòng ngân sách và quản trị rủi ro tài khóa vẫn chưa được triển khai một cách hệ thống theo gợi ý của GUID 5330. Mặt khác, khung pháp lý và cơ chế tiếp cận dữ liệu chuyên ngành vẫn chưa đầy đủ; cơ chế phối hợp giữa KTNN với các thiết chế giám sát khác cần tiếp tục hoàn thiện nhằm hạn chế trùng lặp, tránh bỏ sót và bảo đảm tính kịp thời của hoạt động kiểm toán; nguồn nhân lực phục vụ lĩnh vực này còn hạn chế.
Hoàn thiện thể chế, xây dựng hướng dẫn kiểm toán
Để tăng cường kiểm toán ứng phó rủi ro và thảm họa, đồng thời bảo đảm hiệu quả của các cuộc kiểm toán theo GUID 5330, ThS. Nguyễn Việt Hùng - Phó Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, KTNN - cùng nhóm nghiên cứu đã đề xuất nhiều giải pháp đáng lưu ý.
Theo đó, KTNN cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, tăng cường phối hợp và xác lập cơ chế chia sẻ dữ liệu phục vụ kiểm toán. Cụ thể, cần rà soát, hệ thống hóa và cụ thể hóa các quy định liên quan đến tình huống và tình trạng khẩn cấp; cơ chế mua sắm, viện trợ, cứu trợ và giải ngân nhanh; quản trị và báo cáo của các quỹ liên quan; trách nhiệm cung cấp và chia sẻ dữ liệu. Đồng thời, thiết lập các thỏa thuận hoặc biên bản ghi nhớ với các cơ quan chủ trì quản lý rủi ro và thảm họa về chia sẻ dữ liệu và đầu mối phối hợp trong các cuộc kiểm toán liên ngành. Trên cơ sở đó, hình thành cơ chế dữ liệu tối thiểu phục vụ kiểm toán thảm họa, bao gồm: Dữ liệu rủi ro theo vùng; dữ liệu thiệt hại và hỗ trợ; dữ liệu ngân sách và giải ngân; dữ liệu mua sắm, hợp đồng và nhà thầu; dữ liệu thụ hưởng; dữ liệu giám sát chuyên ngành.
Bên cạnh đó, KTNN cần xây dựng chương trình kiểm toán rủi ro và thảm họa theo chu trình (trước - trong - sau thảm họa) và theo các chủ đề liên ngành như thiên tai - khí hậu, dịch bệnh, sự cố môi trường và rủi ro tài khóa; đồng thời xây dựng hướng dẫn kiểm toán rủi ro và thảm họa phù hợp với GUID 5330.
Phương pháp kiểm toán cũng cần được đổi mới theo hướng dựa trên rủi ro, dữ liệu và tính kịp thời.
Trước hết, cần áp dụng phương pháp lập kế hoạch kiểm toán dựa trên rủi ro và trọng yếu mở rộng để xác định mục tiêu, tiêu chí và thủ tục kiểm toán phù hợp. Hoạt động lấy mẫu cần chuyển từ phương pháp ngẫu nhiên hoặc thuận tiện sang lấy mẫu dựa trên rủi ro, tập trung vào các điểm dễ phát sinh gian lận, thất thoát hoặc sai lệch mục tiêu.
Thứ hai, cần tăng cường kiểm toán dựa trên dữ liệu thông qua đối soát liên hệ thống như ngân sách - kho bạc - bảo hiểm - trợ cấp - mua sắm; phân tích các dấu hiệu bất thường trong mua sắm và danh sách thụ hưởng; ứng dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) để kiểm tra việc phân bổ nguồn lực theo vùng rủi ro và mức độ thiệt hại; đồng thời sử dụng bằng chứng số nhằm giảm phụ thuộc vào kiểm tra hiện trường trong điều kiện khẩn cấp.
Thứ ba, cần phát triển mô hình kiểm toán kịp thời hoặc kiểm toán gần thời gian thực, với quy trình tinh gọn nhằm nhanh chóng xác định các điểm nóng rủi ro và phát hành các thông báo hoặc cảnh báo theo từng giai đoạn để cơ quan quản lý kịp thời điều chỉnh chính sách.
Để phục vụ hoạt động kiểm toán ứng phó rủi ro và thảm họa, KTNN cần đầu tư xây dựng kho dữ liệu kiểm toán có khả năng tích hợp dữ liệu ngân sách, kho bạc, mua sắm công, quản lý quỹ, trợ cấp xã hội và các dữ liệu chuyên ngành như khí tượng, y tế, môi trường. Trên cơ sở đó, phát triển các công cụ phân tích chuyên biệt như: Bảng điều khiển rủi ro theo vùng và theo chương trình; công cụ đối soát danh sách thụ hưởng nhằm phát hiện trùng lặp và sai đối tượng; công cụ phân tích mua sắm khẩn cấp để phát hiện các dấu hiệu bất thường về giá, nhà cung cấp và xung đột lợi ích; công cụ GIS để kiểm tra phân bổ nguồn lực theo bản đồ rủi ro và mức độ thiệt hại.
Bên cạnh đó, KTNN cũng cần tăng cường tổ chức bộ máy và phát triển nguồn nhân lực kiểm toán liên ngành. Cơ chế theo dõi việc thực hiện kiến nghị kiểm toán cần được nâng cấp theo hướng phân loại kiến nghị theo mức độ ưu tiên và theo từng giai đoạn của chu trình quản lý thảm họa: Ngắn hạn trong giai đoạn khẩn cấp, trung hạn trong giai đoạn phục hồi và dài hạn trong giai đoạn phòng ngừa. Đồng thời, cần gắn kiến nghị với các chỉ tiêu đo lường kết quả thay vì chỉ đo lường số tiền xử lý; thiết lập cơ chế báo cáo định kỳ về tiến độ thực hiện đối với các kiến nghị liên ngành; đẩy mạnh hợp tác quốc tế và các cuộc kiểm toán hợp tác về rủi ro và thảm họa trong khuôn khổ INTOSAI, ASOSAI cũng như các nhóm công tác chuyên đề về khí hậu, môi trường và SDGs./.
