Xuất khẩu Việt Nam: Thời điểm bản lề của chuyển dịch “chất”

Tăng trưởng dựa vào “lượng” bộc lộ giới hạn

Trong nhiều năm qua, XK đã khẳng định vai trò là một trong những “đầu kéo” quan trọng của nền kinh tế, góp phần duy trì tăng trưởng và ổn định kinh tế vĩ mô. Kim ngạch XK liên tục gia tăng, đưa Việt Nam trở thành nền kinh tế có độ mở lớn, với nhiều ngành hàng vươn lên nhóm dẫn đầu thế giới. Đặc biệt, việc tham gia sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới đã mở ra không gian thị trường rộng lớn, tạo dư địa tăng trưởng dài hạn cho hoạt động XK.

Tuy nhiên, đằng sau những kết quả tích cực đó, mô hình tăng trưởng XK vẫn bộc lộ những hạn chế mang tính cấu trúc. Tăng trưởng chủ yếu dựa vào mở rộng sản lượng và gia tăng đơn hàng - tức phát triển theo “lượng”. Phần lớn kim ngạch đến từ các ngành gia công, lắp ráp với giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc lớn vào nguyên phụ liệu nhập khẩu và công nghệ từ bên ngoài. Khu vực doanh nghiệp FDI tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, trong khi doanh nghiệp trong nước gặp nhiều khó khăn khi tham gia vào các khâu có giá trị cao như thiết kế, nghiên cứu - phát triển trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo TS. Nguyễn Đình Cung, vấn đề cốt lõi của XK Việt Nam không nằm ở tốc độ mà ở chất lượng tăng trưởng. Kim ngạch tăng nhanh nhưng phần giá trị giữ lại trong nền kinh tế còn hạn chế. Nếu không cải thiện năng lực nội tại của doanh nghiệp trong nước, nền kinh tế sẽ tiếp tục phụ thuộc vào khu vực FDI và khó nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở góc độ khác, TS. Nguyễn Minh Phong cho rằng, mô hình tăng trưởng dựa vào “lượng” đang dần chạm ngưỡng trong bối cảnh kinh tế thế giới biến động. Sự phụ thuộc lớn vào một số thị trường như Mỹ, Liên minh châu Âu hay Trung Quốc khiến XK dễ bị tổn thương trước các cú sốc về nhu cầu và thay đổi chính sách. Đồng thời, các rào cản kỹ thuật, tiêu chuẩn chất lượng và yêu cầu về phát triển bền vững ngày càng khắt khe đang làm suy giảm lợi thế cạnh tranh dựa trên chi phí thấp.

Không chỉ chịu áp lực từ bên ngoài, những “điểm nghẽn” nội tại cũng đang cản trở quá trình nâng cấp XK. Công nghiệp hỗ trợ phát triển chậm, tỷ lệ nội địa hóa thấp, liên kết giữa doanh nghiệp trong nước và khu vực FDI còn lỏng lẻo khiến hiệu ứng lan tỏa công nghệ hạn chế. Trong khi đó, chi phí logistics, năng lượng và lao động gia tăng đang từng bước bào mòn lợi thế cạnh tranh truyền thống.

Rõ ràng, khi các động lực tăng trưởng theo “lượng” dần suy giảm, việc chuyển dịch sang mô hình dựa trên “chất” không chỉ là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu tất yếu. Đây chính là bước chuyển mang tính bản lề để XK Việt Nam bước sang giai đoạn phát triển hiệu quả hơn, giá trị cao hơn và bền vững hơn.

Tại Nghị quyết số 01/NQ-CP của Chính phủ về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và dự toán ngân sách nhà nước năm 2026, tốc độ tăng tổng kim ngạch XK được đặt ra ở mức 15-16%. Để đạt mục tiêu này, kim ngạch XK cả năm tương đương khoảng 550 tỷ USD; trung bình mỗi tháng cần đạt từ 45-46 tỷ USD.

Nâng “chất” - hướng đi tất yếu cho xuất khẩu bền vững

Trước áp lực chuyển đổi, cộng đồng doanh nghiệp đã từng bước tái cấu trúc theo hướng nâng cao giá trị XK. Trong lĩnh vực công nghiệp, nhiều doanh nghiệp dệt may, da giày… đang dịch chuyển lên các khâu có giá trị gia tăng cao hơn như thiết kế, phát triển sản phẩm, từng bước thoát khỏi “bẫy gia công”, cải thiện biên lợi nhuận và nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ở khu vực nông nghiệp, xu hướng chuyển từ “lượng” sang “chất” ngày càng rõ nét. Thay vì chạy theo sản lượng, nhiều ngành hàng đã điều chỉnh chiến lược theo hướng giảm lượng nhưng tăng giá trị. Ngành gạo tập trung vào phân khúc chất lượng cao; ngành cà phê, hồ tiêu dù sản lượng không tăng mạnh nhưng vẫn duy trì kim ngạch nhờ nâng cao chất lượng và đẩy mạnh chế biến sâu. Một số doanh nghiệp tiên phong phát triển các dòng sản phẩm giá trị gia tăng cao như nông sản hữu cơ, sản phẩm đạt chuẩn quốc tế, với giá bán vượt trội so với sản phẩm truyền thống. Thực tiễn này cho thấy, tăng trưởng XK bền vững không phụ thuộc vào gia tăng sản lượng, mà nằm ở giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm.

Để thúc đẩy quá trình chuyển dịch, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi tư duy điều hành ở tầm vĩ mô. Thay vì chỉ chú trọng kim ngạch, cần đặt trọng tâm vào chất lượng tăng trưởng, thông qua các tiêu chí như giá trị gia tăng, tỷ lệ nội địa hóa và hàm lượng công nghệ. Đây sẽ là cơ sở để định hình chính sách hỗ trợ đúng hướng và hiệu quả hơn.

Song song với đó, phát triển công nghiệp hỗ trợ được xem là “chìa khóa” để nâng cao tỷ lệ nội địa hóa và giảm phụ thuộc vào nguyên phụ liệu nhập khẩu. Điều này không chỉ giúp gia tăng giá trị giữ lại trong nước mà còn nâng cao khả năng chống chịu trước các biến động bên ngoài. Muốn vậy, cần có các chính sách đủ mạnh để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào sản xuất linh kiện, nguyên liệu và tăng cường liên kết với khu vực FDI.

Về phía doanh nghiệp, chuyển đổi số, đầu tư công nghệ và đổi mới sáng tạo cần trở thành ưu tiên hàng đầu nhằm nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Đồng thời, xây dựng thương hiệu phải được xem là trụ cột, bởi đây là yếu tố then chốt giúp gia tăng giá trị và khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế. Đặc biệt, trong bối cảnh các tiêu chuẩn toàn cầu ngày càng khắt khe, chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Việc tuân thủ các tiêu chí về môi trường, giảm phát thải và minh bạch chuỗi cung ứng không chỉ là “giấy thông hành” để tiếp cận thị trường mà còn quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn của doanh nghiệp.

Có thể thấy, chuyển dịch XK từ “lượng” sang “chất” là xu thế tất yếu trong giai đoạn phát triển mới. Khi “chất” trở thành nền tảng, không chỉ giá trị gia tăng được nâng lên mà sức chống chịu của nền kinh tế cũng được củng cố. Đây chính là tiền đề quan trọng để Việt Nam xây dựng mô hình tăng trưởng bền vững, tự chủ và có năng lực cạnh tranh cao hơn trong một thế giới đầy biến động./.