Vì vậy, cuộc bầu cử ngày 15/3/2026 không chỉ là lựa chọn người đại diện mà còn là lựa chọn mức độ kỷ luật tài chính của quốc gia trong 5 năm tới. Nâng chuẩn đại diện chính là bước đi căn cơ để siết chặt kỷ luật ngân sách và củng cố nền tảng phát triển bền vững.
.jpg)
Quốc hội và Hội đồng nhân dân - trung tâm quyền lực tài chính công
Trong cấu trúc quyền lực nhà nước, quyền quyết định ngân sách là một trong những quyền lực hệ trọng nhất. Quốc hội quyết định dự toán ngân sách nhà nước, phân bổ ngân sách trung ương, quyết định các chương trình mục tiêu quốc gia, các dự án trọng điểm và phê chuẩn quyết toán ngân sách. Ở địa phương, HĐND quyết định và giám sát ngân sách địa phương. Có thể nói, các cơ quan dân cử chính là nơi “mở khóa” và “khóa lại” ngân khố quốc gia.
Đằng sau mỗi khoản chi là một lựa chọn chính sách; đằng sau mỗi quyết định đầu tư là một cam kết dài hạn đối với tương lai phát triển. Nếu phân bổ thiếu trọng tâm, đầu tư dàn trải hoặc giám sát lỏng lẻo, hậu quả không chỉ là thất thoát ngân sách mà còn là suy giảm niềm tin và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.
Bên cạnh quyền quyết định, Quốc hội và HĐND còn thực hiện chức năng giám sát tài khóa thông qua chất vấn, giám sát chuyên đề, xem xét quyết toán và theo dõi việc thực hiện kiến nghị kiểm toán. Kiểm toán nhà nước có thể phát hiện sai phạm, chỉ ra bất cập, nhưng để các kiến nghị được thực thi đến cùng, vai trò theo đuổi và giám sát của đại biểu dân cử là không thể thay thế.
Chính vì vậy, chất lượng đại diện trở thành yếu tố quyết định. Đại biểu thiếu kiến thức tài chính công sẽ khó đi sâu vào cấu trúc ngân sách, khó phân tích hiệu quả đầu tư và khó chất vấn các khoản chi chưa hợp lý. Ngược lại, đại biểu có năng lực và bản lĩnh sẽ biến nghị trường thành không gian thực chất của trách nhiệm giải trình. Khi đó, kỷ luật ngân sách không còn là khẩu hiệu mà trở thành chuẩn mực vận hành của bộ máy công quyền.
Nói đến bầu cử 2026 cũng là nói đến việc củng cố trung tâm quyền lực tài chính quốc gia. Nâng chuẩn đại diện là cách trực tiếp nhất để tăng hiệu lực quyết định và giám sát ngân sách - nền tảng của ổn định tài khóa và phát triển bền vững.
Chất lượng đại diện quyết định mức độ kỷ luật ngân sách
Kỷ luật ngân sách trước hết không chỉ là vấn đề kỹ thuật kế toán mà là vấn đề chất lượng đại diện. Trong cùng một khuôn khổ pháp luật và hệ thống kiểm toán, hiệu lực giám sát có thể rất khác nhau tùy thuộc vào năng lực và bản lĩnh của đại biểu.
Khi chất lượng đại diện chưa tương xứng, thảo luận ngân sách dễ rơi vào hình thức. Dự toán được thông qua với ít tranh luận về hiệu quả; quyết toán được phê chuẩn mà chưa làm rõ trách nhiệm; kiến nghị kiểm toán chậm được thực hiện hoặc chưa được theo dõi đến cùng. Khi đó, kỷ luật ngân sách tồn tại trên văn bản nhưng chưa thật sự thấm vào thực tiễn.
Ngược lại, đại biểu có tư duy giám sát độc lập sẽ đặt ra những câu hỏi đúng trọng tâm: Khoản chi này tạo ra giá trị gia tăng gì? Dự án có thực sự cấp thiết? Hiệu quả đầu tư được đo bằng chỉ số nào? Kiến nghị kiểm toán đã được xử lý ra sao? Chính những câu hỏi ấy buộc bộ máy hành pháp phải nâng cao trách nhiệm giải trình và thận trọng hơn trong từng quyết định chi tiêu.
Chất lượng đại diện còn thể hiện ở tầm nhìn tài khóa dài hạn. Kỷ luật ngân sách không chỉ là cân đối thu - chi trong một năm mà là bảo đảm tính bền vững của nợ công, ưu tiên chi tiêu tạo năng lực tăng trưởng và hạn chế đầu tư dàn trải. Đại biểu có tầm nhìn sẽ không chỉ quan tâm đến lợi ích ngắn hạn của nhiệm kỳ mà cân nhắc đến chi phí cơ hội và gánh nặng chuyển giao cho thế hệ sau.
Trong bối cảnh cải cách quản trị công và chuyển đổi số, giám sát ngân sách cũng phải chuyển từ “chi đúng thủ tục” sang “chi đúng mục tiêu và hiệu quả”. Đó là bước chuyển từ kỷ luật hình thức sang kỷ luật thực chất. Mối quan hệ giữa đại diện và ngân sách vì thế mang tính nhân - quả rõ ràng: Đại diện càng mạnh, ngân sách càng minh bạch; giám sát càng nghiêm, thất thoát càng giảm; trách nhiệm giải trình càng rõ, niềm tin xã hội càng được củng cố.
Vì vậy, mối quan hệ giữa đại diện và ngân sách là mối quan hệ nhân - quả rõ ràng: Đại diện càng mạnh, ngân sách càng minh bạch; giám sát càng nghiêm, thất thoát càng giảm; trách nhiệm giải trình càng rõ, niềm tin thị trường và xã hội càng được củng cố. Nâng chuẩn đại diện vì thế không chỉ là nâng chuẩn chính trị, mà là nâng chuẩn tài khóa quốc gia.
Sau lá phiếu - nâng cao năng lực để thực thi quyền lực tài chính
Danh sách ứng cử viên đại biểu Quốc hội và HĐND được hiệp thương theo quy trình chặt chẽ, và cử tri lựa chọn trong khuôn khổ đó. Tuy nhiên, để quyền lực tài chính được thực thi hiệu quả, các đại biểu sau khi trúng cử phải nhanh chóng nâng cao năng lực của mình.
Không phải mọi đại biểu đều xuất thân từ lĩnh vực tài chính - ngân sách. Điều đó là bình thường trong một cơ quan đại diện đa dạng. Nhưng quyền quyết định và giám sát ngân sách đòi hỏi tối thiểu phải có khả năng đọc hiểu báo cáo tài chính công, nắm được nguyên tắc phân bổ nguồn lực, hiểu cấu trúc nợ công và cơ chế đầu tư công. Thiếu những kỹ năng này, hoạt động thảo luận và giám sát khó đi vào chiều sâu.
Vì vậy, bồi dưỡng kiến thức tài chính công cho đại biểu cần được coi là nội dung trọng tâm ngay từ đầu nhiệm kỳ. Chương trình tập huấn không chỉ dừng ở quy trình lập và phê chuẩn ngân sách mà phải trang bị tư duy đánh giá hiệu quả chi tiêu, kỹ năng phân tích rủi ro tài khóa và phương pháp theo dõi việc thực hiện kiến nghị kiểm toán.
Song song với đào tạo chính thức là tinh thần tự học và tự nâng chuẩn của mỗi đại biểu. Trong bối cảnh dữ liệu ngân sách ngày càng phong phú và công cụ phân tích ngày càng đa dạng, đại biểu không thể chỉ dựa vào báo cáo tóm tắt. Họ cần chủ động khai thác thông tin, tham khảo ý kiến chuyên gia và lắng nghe phản hồi từ cử tri.
Cơ chế phối hợp giữa đại biểu dân cử và Kiểm toán nhà nước cũng cần được tăng cường. Báo cáo kiểm toán chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi được nghiên cứu kỹ lưỡng, được thảo luận nghiêm túc và được theo dõi thực hiện sau giám sát. Khi kiến nghị kiểm toán trở thành căn cứ quan trọng để đánh giá trách nhiệm giải trình, kỷ luật ngân sách sẽ dần mang tính thực chất.
Lá phiếu chỉ là điểm xuất phát
Cuộc bầu cử ngày 15/3/2026 đánh dấu sự khởi đầu của một nhiệm kỳ mới. Nhưng lá phiếu chỉ là điểm xuất phát. Kỷ luật ngân sách trong 5 năm tới phụ thuộc không chỉ vào khuôn khổ pháp luật hay hệ thống kiểm toán mà còn vào năng lực thực thi của những đại biểu được nhân dân trao quyền.
Khi đại biểu được trang bị đầy đủ kiến thức tài chính công, chủ động tự học và nghiêm túc theo đuổi trách nhiệm giải trình, mỗi quyết định ngân sách sẽ được cân nhắc thận trọng hơn, mỗi khoản chi được đặt dưới sự giám sát chặt chẽ hơn. Siết kỷ luật ngân sách vì thế không chỉ là nhiệm vụ của ngành tài chính hay kiểm toán mà là kết quả của quá trình nâng chuẩn liên tục trong hoạt động đại diện.
Từ đó, niềm tin vào sự minh bạch và hiệu quả của tài chính công sẽ được củng cố - nền tảng vững chắc cho phát triển bền vững của quốc gia trong giai đoạn mới./.
