Khi ô nhiễm trở thành quy luật có thể dự báo
ONKK vừa làm “nóng” họp báo Chính phủ thường kỳ tháng cuối cùng của năm 2025. Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NNMT) Phùng Đức Tiến khẳng định: Ô nhiễm bụi mịn PM2.5 tiếp tục là vấn đề cần giải quyết trọng tâm, tập trung tại Hà Nội và Vùng Kinh tế trọng điểm Bắc Bộ.
Bức tranh tổng thể về không khí năm qua cho thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm. Chín tháng đầu năm, chất lượng không khí cơ bản ở mức trung bình đến tốt. Nhưng từ tháng 10 đến tháng 12, ô nhiễm gia tăng mạnh theo quy luật. Đỉnh điểm là ngày 12/12/2025, chỉ số chất lượng không khí (AQI) trung bình ngày đạt 264 - mức rất xấu, tiệm cận ranh giới khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng.
Điều đáng chú ý không chỉ là mức độ, mà còn là hình thái ô nhiễm. PM2.5 không còn “ẩn mình” chủ yếu vào ban đêm và sáng sớm - thời điểm nghịch nhiệt diễn ra mạnh nhất - mà lan sang cả các khung giờ cao điểm ban ngày, từ 9-11 giờ và 15-17 giờ. Đây chính là thời gian giao thông và sản xuất đạt cường độ cao. Nói cách khác, không khí ô nhiễm đang phản chiếu rất rõ nhịp sống đô thị và mô hình tăng trưởng hiện nay. Khi giao thông dồn dập, công trường hoạt động liên tục, làng nghề và sản xuất công nghiệp chưa được kiểm soát chặt chẽ, dù thời tiết có thuận lợi hơn, PM2.5 vẫn tiếp tục tích tụ trong bầu không khí.
Theo ông Tiến, nguyên nhân khách quan là hình thái thời tiết cuối tháng 11, đầu tháng 12 bất lợi hơn trung bình nhiều năm, với sương mù dày và nghịch nhiệt kéo dài, khiến các chất ô nhiễm bị giữ lại trong tầng không khí thấp. Nguyên nhân chủ quan là nguồn phát thải từ hoạt động giao thông và mật độ tham gia giao thông cuối năm tăng cao; các công trình xây dựng, mở rộng đường, lát vỉa hè cuối năm thiếu che chắn, việc tưới ẩm không hiệu quả; đốt rác, phụ phẩm tự phát; nguồn thải từ làng nghề và công nghiệp.
Bộ NNMT sẽ triển khai Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045; cụ thể hóa chín nhóm giải pháp theo tinh thần “6 rõ”; thực hiện các nhiệm vụ của Ban Chỉ đạo quốc gia về khắc phục ONKK sau khi được Thủ tướng Chính phủ đồng ý, phê duyệt; nghiên cứu, sửa đổi các quy định về bảo vệ môi trường không khí tại Luật Bảo vệ môi trường; hoàn thiện dự thảo, trình cấp có thẩm quyền ban hành lộ trình và Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải đối với xe mô tô, xe gắn máy tham gia giao thông.
Trước đó, Hội thảo “Kiểm soát ONKK Hà Nội: Thách thức và hành động” đã được tổ chức với cảnh báo: Bụi mịn PM2.5 thường xuyên vượt ngưỡng cho phép, đặc biệt nghiêm trọng vào mùa khô. “ONKK đang ở xu thế gia tăng và chúng ta phải tìm cách kìm hãm, đảo ngược xu thế này” - Phó Trưởng phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường, Bộ NNMT Trương Mạnh Tuấn chỉ rõ.
Chuyển từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên dữ liệu
Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam - TS. Hoàng Dương Tùng - cho biết, Việt Nam đã xác định được bốn nhóm nguồn gây ô nhiễm chính, nhưng vẫn thiếu câu trả lời mang tính định danh: Nguồn thải ở đâu, thuộc địa bàn nào, phát sinh bao nhiêu tấn bụi, bao nhiêu khí thải. Nếu không có dữ liệu cụ thể, trách nhiệm ô nhiễm sẽ luôn mờ nhạt và công tác quản lý sẽ tiếp tục dựa trên hành chính hơn là dựa trên rủi ro.
Theo ông Tùng, giải pháp đột phá hiện nay là số hóa toàn bộ nguồn phát thải lên một bản đồ số, được cập nhật liên tục. Bản đồ này cần thể hiện rõ cơ sở sản xuất thuộc địa bàn nào, ngành nghề gì, quy mô sản xuất ra sao và mức độ phát thải cụ thể. Khi kết nối bản đồ nguồn thải với hệ thống quan trắc trực tuyến, các nhà quản lý và nhà khoa học có thể nhanh chóng tính toán mức đóng góp ô nhiễm của từng nguồn. Việc quản lý cũng không thể tiếp tục theo phương thức thủ công như phát phiếu điều tra và chờ doanh nghiệp kê khai, mà cần chuyển sang báo cáo định kỳ qua các ứng dụng số.
Trưởng Ban Biến đổi khí hậu, Năng lượng và Môi trường, UNDP Việt Nam Vũ Thái Trường khẳng định, khoa học công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm sự đồng thuận xã hội và lộ trình phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội. Khi người dân buộc phải “nhìn thấy” chất lượng không khí mình đang hít thở mỗi ngày, trách nhiệm cá nhân trong lựa chọn hành vi sẽ hình thành. Tuy nhiên, để công nghệ không trở thành khẩu hiệu, chính sách phải dựa trên phân tích chi phí - lợi ích cụ thể, lượng hóa tác động kinh tế và xây dựng lộ trình minh bạch cho từng ngành, từng giai đoạn.
Thứ trưởng Phùng Đức Tiến cho biết, trước mắt, định kỳ trước 11 giờ thứ Sáu hằng tuần, Bộ sẽ tổng hợp số liệu từ các địa phương, đánh giá tiến độ và báo cáo Thủ tướng Chính phủ. Đến nay, Bộ đã xây dựng tới báo cáo tuần thứ 10 về các nội dung này. Đồng thời, Bộ tăng cường mạng lưới quan trắc để có cơ sở xử lý.
Về lâu dài, Bộ đề xuất thực hiện các biện pháp khẩn cấp kiểm soát nguồn thải. Bộ đã ban hành hai văn bản gửi Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố, yêu cầu kích hoạt ngay các biện pháp khẩn cấp như: Tăng cường rửa đường; kiểm soát 100% các công trình xây dựng và nghiêm cấm đốt mở (đốt ngoài trời). Rà soát các hoạt động, khuyến khích cắt giảm công suất trong những ngày cao điểm.
Giai đoạn 2026-2030, Bộ sẽ tập trung hoàn thiện cơ chế, chính sách và tổ chức thực hiện; đầu tư hạ tầng và ứng dụng khoa học công nghệ để giải quyết ô nhiễm môi trường nói chung và ONKK nói riêng; kiểm soát nguồn thải (từ xe ô tô, xe gắn máy…); hỗ trợ địa phương, đẩy mạnh truyền thông và hợp tác quốc tế.
Giới chuyên gia đồng thuận rằng, mục tiêu lâu dài là xây dựng hệ thống cảnh báo sớm ONKK, tích hợp dữ liệu từ vệ tinh, thiết bị bay không người lái (drone) và hệ thống camera giao thông hiện có, hình thành bản đồ ô nhiễm theo thời gian thực. Bên cạnh đó, việc tiếp cận kinh nghiệm quốc tế và tìm kiếm sự hỗ trợ kỹ thuật từ các đối tác có chuyên môn sâu là hết sức cần thiết.
Hiện nay, việc giải bài toán ONKK không thiếu công nghệ và giải pháp trên giấy, song điều còn thiếu - và cũng khó nhất - là sự chuyển dịch thực chất từ quản lý hành chính sang quản lý dựa trên dữ liệu, từ phản ứng bị động sang phòng ngừa chủ động. PM2.5 là hạt bụi rất nhỏ nhưng đang đặt ra một câu hỏi rất lớn: Liệu chúng ta có chấp nhận đánh đổi tăng trưởng bằng những nhịp thở nặng nề, hay đủ quyết tâm đầu tư cho một mô hình phát triển mà trong đó, không khí sạch được coi là hạ tầng thiết yếu? Câu trả lời không nằm ở những tuyên bố, mà ở việc dữ liệu có được sử dụng để ra quyết định và gắn với trách nhiệm của các chủ thể liên quan hay không?./.
