Giám sát chặt chẽ: Thước đo hiệu quả đầu tư công

Tiến độ phải đi liền với chất lượng

Năm 2026, đầu tư công tiếp tục giữ vai trò là động lực tăng trưởng với quy mô vốn hơn 1 triệu tỷ đồng. Đây được xem là “vốn mồi” quan trọng để thúc đẩy nền kinh tế. Tuy nhiên, đến giữa tháng 4/2026, tỷ lệ giải ngân cả nước mới đạt khoảng 12,6% kế hoạch, chủ yếu chậm ở cấp địa phương.

Tại Hội nghị về đầu tư công ngày 24/4, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng yêu cầu các Bộ trưởng, trưởng ngành, lãnh đạo địa phương “nghiêm túc nhìn nhận, rà soát tiến độ, chất lượng giải ngân đầu tư công để có chuyển biến ngay lập tức”.

Tinh thần chỉ đạo quyết liệt của người đứng đầu Chính phủ đòi hỏi các cơ quan, địa phương phải vào cuộc nghiêm túc và có giải pháp nhằm tạo sự chuyển biến trong công tác này. Tuy nhiên, các địa phương cần tránh bị áp lực về tiến độ mà bỏ qua yêu cầu đánh giá về chất lượng, năng lực của nhà thầu, thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ đối với công tác đấu thầu.

Những bài học nhãn tiền như vụ việc tại Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam cho thấy tính chất nghiêm trọng của các sai phạm trong công tác đấu thầu. Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an đã khởi tố vụ án, khởi tố các bị can với nhiều tội danh, trong đó có vi phạm quy định về đấu thầu gây hậu quả nghiêm trọng; đồng thời nhiều cá nhân, lãnh đạo có trách nhiệm cũng bị khởi tố để điều tra theo quy định pháp luật.

Đáng chú ý, những vi phạm trong công tác đấu thầu không chỉ kéo theo hệ lụy pháp lý mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ triển khai. Công trường rơi vào tình trạng thiếu hụt nhân lực, vướng mắc thanh toán, áp lực chi phí gia tăng trong bối cảnh giá vật liệu xây dựng biến động mạnh, khiến mục tiêu hoàn thành dự án gặp nhiều thách thức...

Theo Bộ Xây dựng, trong số các dự án thành phần cao tốc Bắc - Nam phía Đông chưa hoàn thành, có dự án cao tốc Quy Nhơn - Chí Thạnh và cao tốc Chí Thạnh - Vân Phong...  Việc thiếu đơn vị đầu mối đủ năng lực dẫn dắt, cùng cơ chế kiểm soát trách nhiệm và cam kết nguồn lực chưa rõ ràng, khiến công tác quản lý, phối hợp gặp nhiều khó khăn, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thực hiện dự án.

Khi phát sinh vướng mắc, quá trình xử lý thường thiếu thống nhất; thi công bị phân tán, thiếu đồng bộ giữa các đoạn tuyến. Chủ đầu tư phải liên tục đôn đốc, điều chuyển khối lượng từ các nhà thầu chậm tiến độ, thậm chí xem xét áp dụng chế tài mạnh để bảo đảm mục tiêu hoàn thành toàn dự án. Tuy nhiên, đến nay, các dự án này vẫn chưa thể hoàn thành và đưa vào khai thác như kế hoạch.

Nhiều chuyên gia trong lĩnh vực giao thông cũng lưu ý về tình trạng chia tách gói thầu thiếu cơ sở khoa học, không phù hợp với tính chất kỹ thuật của dự án.

PGS,TS. Nguyễn Hồng Thái (Trường Đại học Giao thông vận tải) lưu ý, về nguyên tắc, việc phân chia gói thầu phải căn cứ vào quy mô, tính đồng bộ, tính liên kết kỹ thuật và yêu cầu tổ chức thi công nhằm bảo đảm hiệu quả đầu tư. Tuy nhiên trên thực tế, không ít trường hợp chia nhỏ gói thầu lại vô hình trung tạo dư địa cho cơ chế xin - cho, lợi ích cục bộ và tình trạng “chia phần” trong đấu thầu.

Hệ quả là công tác quản lý trở nên manh mún, phá vỡ tính đồng bộ trong tổ chức thi công, khó bảo đảm chất lượng thống nhất giữa các hạng mục. Đồng thời, việc quản lý hợp đồng cũng phức tạp hơn với quá nhiều đầu mối, làm giảm hiệu quả điều hành của chủ đầu tư. Điều này còn tiềm ẩn nguy cơ hình thành cơ chế lựa chọn mang tính hình thức, chưa phản ánh đúng năng lực thực tế của nhà thầu trong các dự án quy mô lớn.

“Đây là những vấn đề đã được Kiểm toán nhà nước, cơ quan thanh, kiểm tra nhận diện và chỉ ra. Điều quan trọng là chủ đầu tư phải quyết liệt và có giải pháp hiệu quả để ngăn ngừa tình trạng này”-  chuyên gia Nguyễn Minh Phong cho biết.

Tăng cường kiểm soát, phòng ngừa tiêu cực từ sớm, từ xa

Theo quy định về phân cấp, nhiều địa phương sẽ được giao làm chủ đầu tư triển khai các dự án lớn như cao tốc Vinh - Thanh Thủy, Quy Nhơn - Pleiku và Tuyên Quang - Hà Giang... Đây đều là những công trình có yêu cầu kỹ thuật cao, điều kiện thi công phức tạp và tiến độ rất gấp.

Đối với các dự án quy mô lớn, cần áp dụng mô hình quản lý tương xứng theo hướng lựa chọn các nhà thầu có năng lực mạnh, tổ chức thi công tập trung và triển khai các gói thầu có quy mô từ 5.000-10.000 tỷ đồng, tương tự mô hình mà Bộ Xây dựng đã triển khai hiệu quả trong thời gian qua.

Từ những bài học thực tiễn, các chuyên gia cho rằng, yêu cầu đặt ra đối với địa phương là phải kiểm soát chặt chẽ ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư, công tác thẩm định dự toán, thiết kế, đặc biệt là công tác lựa chọn nhà thầu.

“Khi các dự án được phân cấp, giao về địa phương quản lý, cần có sự chuyển tiếp phù hợp, đồng thời kế thừa những kinh nghiệm, phương thức tổ chức và mô hình quản lý đã được kiểm chứng trong thực tiễn” - PGS,TS. Trần Chủng - Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam - cho biết.

Đối với các dự án quy mô lớn có địa hình phức tạp, công tác lựa chọn nhà thầu không thể chỉ dừng ở việc đánh giá hồ sơ năng lực mà cần kiểm tra thực tế thi công tại hiện trường các dự án đã hoàn thành và các dự án đang thực hiện, trong đó xem xét khả năng huy động thiết bị, máy móc, nhân sự chủ chốt để bảo đảm năng lực triển khai thực sự, tránh tình trạng “mượn năng lực” để gửi gắm nhà thầu phụ dẫn đến chậm tiến độ và gây khó khăn cho công tác xử lý, chấn chỉnh khi phát sinh vướng mắc. Đồng thời, đối với những nhà thầu chậm tiến độ tại các dự án, đã nhiều lần bị chủ đầu tư nhắc nhở nhưng không có chuyển biến tích cực, cần xem xét không giao thêm công việc tại các dự án tiếp theo.

Đại diện một ban quản lý dự án giao thông thuộc Bộ Xây dựng cho biết, trong tổ chức gói thầu, phải bảo đảm tính đồng bộ kỹ thuật và tính liên kết trong thi công, tránh chia nhỏ gói thầu gây khó khăn trong công tác quản lý. Mỗi gói thầu cần gắn với một đầu mối chịu trách nhiệm rõ ràng, đủ năng lực điều hành.

Qua kiểm toán các dự án đầu tư, Kiểm toán nhà nước từng chỉ ra các vi phạm, nổi cộm là trong công tác lựa chọn nhà thầu, kế hoạch lựa chọn nhà thầu còn nội dung chưa phù hợp, đầy đủ; xác định hình thức hợp đồng chưa phù hợp; áp dụng hình thức chỉ định thầu chưa đảm bảo quy định. Nhiều gói thầu còn tình trạng hợp đồng ký kết thiếu chặt chẽ, chưa đầy đủ nội dung; hợp đồng ký kết không phù hợp quy định, chưa phù hợp về hình thức so với quyết định phê duyệt…

Tại Hội nghị về đầu tư công diễn ra mới đây, Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương đề nghị, việc đánh giá hiệu quả đầu tư trên cơ sở kinh tế - xã hội được yêu cầu thực hiện xuyên suốt, từ khâu lập kế hoạch đến vận hành dự án. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm kỷ luật, phòng chống tham nhũng, lãng phí.

Từ góc độ địa phương, lãnh đạo UBND tỉnh Gia Lai đặt rõ yêu cầu lấy chất lượng công trình làm tiêu chí hàng đầu, không để xảy ra tham nhũng, tiêu cực, lãng phí; đồng thời tăng cường quản lý dự án, kiểm tra, giám sát chặt chẽ và kiên quyết xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân vi phạm trong quá trình triển khai thực hiện.

Chỉ thị số 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ nhấn mạnh yêu cầu nghiêm cấm việc chỉ định thầu, lựa chọn nhà thầu trong trường hợp đặc biệt không đúng quy định; nghiêm cấm lợi dụng cơ chế để trao thầu cho các nhà thầu “quen thuộc” nhưng không bảo đảm năng lực. Đồng thời, văn bản yêu cầu tuân thủ nghiêm quy định pháp luật về đấu thầu; xác định giá gói thầu bảo đảm tính đúng, tính đủ chi phí; tăng cường giám sát, kiểm soát việc thực hiện hợp đồng; đặc biệt là gắn trách nhiệm người đứng đầu với kết quả công tác đấu thầu.

Tinh thần xử lý vi phạm cũng được nêu rõ tại Chỉ thị số 12/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ: kiên quyết xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân vi phạm, bảo đảm nguyên tắc “không có vùng cấm, không có ngoại lệ”. Định hướng điều hành này nhằm đảm bảo rà soát toàn bộ quá trình lựa chọn nhà thầu, từ khâu thiết kế gói thầu, đánh giá hồ sơ đến tổ chức thực hiện trên công trường.

Trong bối cảnh áp lực giải ngân ngày càng lớn, lựa chọn nhà thầu không còn là một thủ tục hành chính đơn thuần mà là yếu tố quyết định hiệu quả đầu tư. Thực hiện nghiêm Chỉ thị 12/CT-TTg chính là điều kiện then chốt để bảo đảm mỗi đồng vốn đầu tư công được sử dụng đúng mục tiêu, đúng hiệu quả và thực sự trở thành động lực cho phát triển hạ tầng quốc gia./.