Vi phạm trong thực hiện chính sách phát triển NƠXH
Thực tế, công tác phát triển NƠXH luôn nhận được sự quan tâm sâu sắc từ Đảng, Nhà nước và Chính phủ. Minh chứng là sự ra đời của Chỉ thị số 34-CT/TW ngày 24/5/2024 của Trung ương nhằm tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng đối với công tác này, xác lập những định hướng chiến lược để định hình lại thị trường. Để thể chế hóa chủ trương đó, Chính phủ đã ban hành Đề án “Đầu tư xây dựng ít nhất 1 triệu căn hộ NƠXH cho đối tượng thu nhập thấp, công nhân khu công nghiệp giai đoạn 2021-2030”, gắn trách nhiệm cụ thể cho từng Bộ, ngành và địa phương. Tuy nhiên, giữa chủ trương nhân văn và thực tiễn triển khai vẫn đang tồn tại những khoảng cách đáng lo ngại.
Với tinh thần đồng hành, KTNN đã thực hiện kiểm toán hoạt động quản lý, sử dụng NƠXH tại hai đô thị lớn nhất là Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh cùng nhiều địa phương khác thông qua các chuyên đề chuyên sâu. Kết quả kiểm toán Chuyên đề việc thực hiện chính sách phát triển NƠXH giai đoạn 2021-2024 đã lột tả một thực trạng đầy bất cập. Đó là sự thiếu hụt trong việc xây dựng và ban hành chương trình, kế hoạch phát triển NƠXH; tình trạng chưa bố trí đủ quỹ đất cần thiết hay những sai sót trong khâu thẩm định năng lực chủ đầu tư. Những “lỗ hổng” pháp lý này không chỉ làm chậm tiến độ dự án mà còn tạo dư địa cho các hành vi sai lệch.
Một trong những sai phạm nhức nhối nhất được KTNN chỉ ra là việc tuân thủ quy định xét duyệt đối tượng thụ hưởng chính sách. Tại một số địa phương, việc ban hành văn bản quy định cụ thể và công bố công khai tiêu chuẩn, điều kiện mua, thuê NƠXH còn mang tính hình thức, thiếu minh bạch. Thậm chí, có tình trạng các cơ quan chức năng chậm cập nhật danh sách đối tượng lên Cổng thông tin điện tử, vô hình trung tạo ra những “vùng tối” thông tin mà người dân khó có thể kiểm chứng. Sự thiếu minh bạch này chính là nguyên nhân gốc rễ dẫn đến tình trạng NƠXH bị bán, cho thuê mua sai đối tượng - một thực trạng gây bức xúc sâu sắc trong dư luận xã hội suốt thời gian qua.
Hệ lụy của việc “lỏng tay” trong quản lý là sự xuất hiện của những người sở hữu căn hộ xã hội nhưng không hề thuộc diện thu nhập thấp. Những căn hộ vốn dành cho người nghèo lại trở thành tài sản đầu cơ của những người có điều kiện kinh tế khá giả. Chuyên gia Nguyễn Minh Phong đã thẳng thắn nhận định: “Việc lợi dụng chính sách nhà ở dành cho người có điều kiện khó khăn để bán sai đối tượng là hành vi không thể chấp nhận được”. Do đó, các kiến nghị từ KTNN cần được cơ quan chức năng tiếp thu nghiêm túc để chấn chỉnh từ gốc rễ, đưa chính sách về đúng ý nghĩa an sinh ban đầu của nó.
Để NƠXH đến được đúng đối tượng…
Trao đổi về lộ trình khắc phục những bất cập này, ông Hà Quang Hưng - Phó Cục trưởng Cục Quản lý nhà và thị trường bất động sản (Bộ Xây dựng) - cho biết, trên cơ sở các phát hiện của KTNN, Bộ Xây dựng đã tham mưu ban hành Luật Nhà ở năm 2023 và Nghị định số 100/2024/NĐ-CP. Những văn bản này tập trung giải quyết các bài toán về quỹ đất, chính sách ưu đãi cho chủ đầu tư và quy trình phân phối sản phẩm.
Tuy nhiên, việc giải quyết bài toán "trục lợi" đang đứng trước một nghịch lý khó khăn. Nếu siết chặt quy định kiểm soát quá mức để ngăn chặn rủi ro sai đối tượng, vô hình trung lại gây khó khăn cho chính những người nghèo trong việc chứng minh điều kiện thụ hưởng. Áp lực xác nhận thu nhập và đối tượng trên phạm vi cả nước là rất lớn đối với cả người dân lẫn cơ quan thực thi. Vì vậy, giải pháp được đưa ra là phải cân bằng giữa các quy định, đồng thời đẩy mạnh cơ chế hậu kiểm - nơi vai trò của Kiểm toán nhà nước được xem là chốt chặn cuối cùng đầy hiệu quả.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Văn Đính - Phó Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam - cho rằng cần chuyển mạnh từ tư duy “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” gắn với trách nhiệm tự kê khai của người dân. Nhưng để hậu kiểm phát huy tác dụng, bắt buộc phải có chế tài xử lý thật nghiêm khắc. Đặc biệt, trách nhiệm của các chủ đầu tư - đơn vị thẩm định đối tượng ban đầu - phải được cá thể hóa rõ rệt. Việc tăng cường hậu kiểm và xử lý nghiêm vi phạm không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà là liệu pháp tâm lý quan trọng để ngăn chặn từ xa các ý định trục lợi.
Tính khốc liệt của cuộc chiến chống tiêu cực trong lĩnh vực NƠXH còn được thể hiện qua các hoạt động tố tụng. Bộ Công an đã khởi tố vụ án lừa đảo xảy ra tại một số dự án NƠXH trên địa bàn Hà Nội, thực hiện đúng tinh thần Chỉ thị số 34/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phòng ngừa tiêu cực trong xét duyệt và mua bán nhà ở xã hội. Tại các dự án “hot” như NO1 Hạ Đình (Thanh Xuân), tình trạng các đối tượng giả mạo rao bán “suất ngoại giao”, mời chào đặt cọc diễn ra thường xuyên. Lãnh đạo chủ đầu tư dự án này nhấn mạnh, những vi phạm này không chỉ gây hại cho người dân và chủ đầu tư mà còn tiềm ẩn nguy cơ bất ổn xã hội. Đại diện đơn vị khẳng định: “Chỉ có chủ đầu tư mới có thẩm quyền tiếp nhận và phân phối căn hộ cho đúng đối tượng theo quy định”.
Khép lại vấn đề, giải pháp căn cơ vẫn nằm ở sự minh bạch thông tin và kỷ luật thực thi. Trong kế hoạch năm 2026, KTNN sẽ tiếp tục triển khai cuộc kiểm toán chuyên đề “Việc thực hiện chính sách phát triển NƠXH giai đoạn 2021-2025” tại các địa phương trọng điểm. Thông qua kiểm toán, KTNN cam kết sẽ chỉ rõ các hạn chế, kiến nghị chấn chỉnh các sai phạm, đồng thời phát hiện kịp thời các hành vi tham nhũng, tiêu cực để kiến nghị xử lý theo pháp luật. Mỗi căn hộ xã hội được trao đúng tay người cần không chỉ là kết quả của một dự án xây dựng, mà còn là minh chứng cho sự công bằng của thể chế và tính nhân văn của chính sách của Đảng và Nhà nước./.
