Nhóm công tác về kiểm toán môi trường của Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) đã phát triển các tài liệu hướng dẫn kiểm toán khả năng chống chịu và thích ứng khí hậu dựa trên SDGs, trong đó nhấn mạnh vai trò của SAI trước, trong và sau thảm họa.
Vai trò của SAI trước thảm họa
Trước thảm họa, SAI có thể thực hiện 3 nhóm vai trò chính gắn trực tiếp với SDGs.
Thứ nhất, đánh giá mức độ sẵn sàng về thể chế và chiến lược đối với rủi ro và thảm họa. Các cuộc kiểm toán chuẩn bị có thể xem xét liệu quốc gia đã xây dựng chiến lược quốc gia về giảm nhẹ rủi ro thiên tai, ứng phó biến đổi khí hậu, an ninh y tế, an ninh lương thực… phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế hay chưa; mức độ tích hợp rủi ro khí hậu và thảm họa vào quy hoạch phát triển, kế hoạch đầu tư công, quản lý tài chính công; sự phân định rõ trách nhiệm giữa các cơ quan.
Từ kết quả kiểm toán, nhiều nước đã sửa đổi luật quản lý thảm họa, luật ngân sách, thiết lập cơ chế quỹ dự phòng mới, đưa tiêu chí rủi ro khí hậu vào đánh giá đầu tư công, tăng cường thẩm quyền và năng lực cho cơ quan điều phối khẩn cấp, cải thiện hệ thống dữ liệu. Ở một số nước, kiến nghị kiểm toán dẫn đến việc thiết kế lại mô hình quản trị rủi ro, như: Hợp nhất các cơ quan phân tán, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm tích hợp, hay thiết lập cơ chế xem xét độc lập bắt buộc sau mỗi thảm họa lớn.
Theo INTOSAI, nhiều SAI sử dụng 4 cách tiếp cận chính với SDGs: đánh giá mức độ sẵn sàng của Chính phủ trong thực hiện SDGs; lồng ghép SDGs làm tiêu chí trong kiểm toán hoạt động; rà soát các cơ chế báo cáo SDGs; dẫn đầu bằng nêu gương. Trong lĩnh vực rủi ro - thảm họa, SAI dùng các mục tiêu như SDG1.5 (tăng khả năng chống chịu của người nghèo), SDG11.5 (giảm thiệt hại do thiên tai), SDG13.1 (nâng cao năng lực thích ứng khí hậu) làm “chuẩn” để đánh giá độ đầy đủ của khung chính sách.
Thứ hai, kiểm toán các cơ chế và công cụ tài chính cho phòng ngừa và giảm nhẹ như: Quỹ dự phòng ngân sách, quỹ thiên tai, bảo hiểm rủi ro, trái phiếu thiên tai, cơ chế đồng tài trợ giữa Trung ương và địa phương. Các khảo sát quốc tế cho thấy, tại nhiều nước, chi cho phòng ngừa thường thấp hơn đáng kể so với chi cho khắc phục hậu quả, trong khi lợi ích kinh tế của mỗi đồng chi cho phòng ngừa thường cao hơn nhiều lần. Kiểm toán có thể làm rõ mức độ chênh lệch này, nêu bật chi phí cơ hội của việc không đầu tư đủ cho phòng ngừa, qua đó tạo sức ép chính sách để tăng cường nguồn lực cho công tác phòng ngừa.
Thực tiễn kiểm toán một số nước châu Á - Thái Bình Dương cho thấy, SAI đã đánh giá hiệu quả các chương trình tăng cường khả năng chống chịu với thiên tai như kiểm toán việc xây dựng đê điều, nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm, quy hoạch vùng ven biển, phát triển bảo hiểm nông nghiệp. Các cuộc kiểm toán này không chỉ đánh giá chi phí, mà đặt câu hỏi: Liệu các biện pháp này thật sự giảm rủi ro cho nhóm dễ bị tổn thương và có góp phần đạt được chỉ tiêu SDG13.1 và SDG11.5 hay không?
Thứ ba, đúc kết kinh nghiệm từ các cuộc khủng hoảng trước để sẵn sàng phương án kiểm toán với các trường hợp tương tự trong tương lai. Theo Cơ quan Sáng kiến Phát triển INTOSAI (IDI), giai đoạn dịch Ebola, SAI Sierra Leone đã kiểm toán thời gian thực đối với Quỹ Ebola, phát hiện các khoản chi hơn 14 tỷ Leone không được kiểm soát đầy đủ và nhiều thiếu sót trong quản lý quỹ, tạo cơ sở cho cải cách quản trị quỹ khẩn cấp sau đó. Những bài học này sau đó được SAI Sierra Leone vận dụng khi kiểm toán thời gian thực đối với Trung tâm Ứng phó Covid-19.
Vai trò của SAI trong thảm họa
Trong thảm họa và các tình huống khẩn cấp, Chính phủ các nước thường phải hành động nhanh, nới lỏng quy trình, mở rộng chi tiêu và chấp nhận rủi ro cao hơn trong triển khai chính sách. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, SAI sử dụng kiểm toán thời gian thực để giám sát kịp thời phản ứng của Chính phủ trong tình huống khẩn cấp, cung cấp đánh giá đồng thời thay vì chờ đến khi chương trình kết thúc mới hậu kiểm.
Kiểm toán thời gian thực nhằm bảo vệ một “không gian liêm chính tối thiểu” trong bối cảnh khẩn cấp bằng cách: Phát hiện sớm các sai sót có thể dẫn tới gian lận diện rộng; ngăn chặn kịp thời các hợp đồng mua sắm thiếu cạnh tranh, giá cao bất thường; cảnh báo những nhóm đối tượng đang bị bỏ sót, đi ngược nguyên tắc “Không ai bị bỏ lại phía sau” của SDGs.
Kiểm toán thời gian thực giúp bảo đảm rằng các biện pháp khẩn cấp để thực hiện SDG1 (bảo vệ người nghèo), SDG3 (sức khỏe), SDG10 (giảm bất bình đẳng) không bị bóp méo bởi gian lận và lợi ích nhóm; đồng thời củng cố SDG16 về thể chế liêm chính và có trách nhiệm. Ở nhiều nước, các báo cáo kiểm toán khẩn cấp còn là căn cứ để Quốc hội tổ chức điều trần công khai, buộc Chính phủ giải trình về việc trợ cấp thu nhập, cứu trợ lương thực, qua đó củng cố niềm tin của người dân trong giai đoạn nhạy cảm.
Vai trò của SAI sau thảm họa
Sau thảm họa là giai đoạn SAI thường hoạt động mạnh nhất với các cuộc kiểm toán tài chính, tuân thủ và kiểm toán hoạt động. Tuy nhiên, kinh nghiệm quốc tế gần đây cho thấy, vai trò của SAI sau thảm họa đang dịch chuyển mạnh từ “hậu kiểm kỹ thuật” sang “tổng kết chính sách và đóng góp cho nghị trình phát triển bền vững”. Theo IDI và các đối tác, kiểm toán không chỉ để quy trách nhiệm, xử lý sai phạm, mà còn rút ra các bài học chính sách, từ đó lồng ghép chúng vào việc thiết kế và hoàn thiện hệ thống quản lý nhằm nâng cao khả năng ứng phó với các cuộc khủng hoảng tiếp theo.
Ở góc độ SDGs, ngày càng nhiều SAI kiểm toán SDGs theo chủ đề, như: Kiểm toán đóng góp của các chương trình phục hồi sau Covid-19 vào việc đạt SDG1 (giảm nghèo), SDG8 (việc làm bền vững), SDG11 (đô thị bền vững), SDG13 (thích ứng khí hậu). Một số SAI thực hiện kiểm toán chuẩn bị và thực thi SDGs ở tầm chiến lược, trong đó, các chương trình quản lý rủi ro thảm họa và thích ứng khí hậu là “trường hợp thử nghiệm” quan trọng, với các chỉ tiêu SDG được sử dụng như tiêu chí kiểm toán.
Ở cấp toàn cầu, INTOSAI khẳng định SAI có vai trò “hỗ trợ và tận dụng” trong nỗ lực thực hiện SDGs: hỗ trợ bằng cách cung cấp đánh giá độc lập, khách quan về tiến độ và chất lượng thực hiện; tận dụng bằng cách dùng SDGs như khung tham chiếu để nâng cao tầm chiến lược và giá trị của kiểm toán. Trong lĩnh vực rủi ro - thảm họa, các báo cáo kiểm toán sau bão, lũ, dịch bệnh, khủng hoảng tài chính không chỉ liệt kê sai phạm, thất thoát, mà còn đánh giá liệu các biện pháp ứng phó và phục hồi có đang giúp quốc gia tiến gần hơn hay tụt xa hơn các mục tiêu SDG liên quan./.
