Minh bạch thông tin - nền tảng cốt lõi để ổn định thị trường
Giai đoạn 2023-2025, kinh tế Việt Nam trên đà hồi phục và tăng trưởng, nhưng vẫn đối mặt với nhiều rủi ro từ môi trường toàn cầu và biến động địa chính trị. Việc ổn định TTTC đóng vai trò rất quan trọng, bảo đảm cho sự phát triển bền vững, thu hút, điều hòa nguồn vốn, phục vụ đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, đẩy mạnh sản xuất - kinh doanh và hội nhập kinh tế quốc tế.
Tuy nhiên, trước những biến động không ngừng, TTTC Việt Nam vẫn bộc lộ những hạn chế. Theo nghiên cứu của TS. Lê Thế Sáu - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành VII, huy động và sử dụng vốn vẫn có sự mất cân đối, chủ yếu là huy động vốn ngắn hạn nhưng tài trợ cho các dự án trung và dài hạn. Trong khi đó, thị trường vốn chưa phát triển, nguồn vốn trung và dài hạn chủ yếu dựa vào hệ thống ngân hàng, tạo sức ép và rủi ro đối với các tổ chức tín dụng, có thể ảnh hưởng đến toàn bộ nền kinh tế.
Thị trường trái phiếu bộc lộ nhiều bất cập về cơ chế, chính sách, dễ bị lợi dụng, thiếu minh bạch thông tin. Công tác giám sát, kiểm tra, quản lý của cơ quan chủ quản và các cơ quan, tổ chức liên quan chưa hiệu quả, vẫn còn những khoảng trống pháp lý. Ngoài ra, thị trường chứng khoán có quy mô còn nhỏ, chưa đáp ứng nhu cầu của nền kinh tế và cũng bộc lộ những hạn chế, gây bức xúc cho nhà đầu tư như: Quản lý thị trường chưa tốt; làm giá, thao túng chứng khoán gây thiệt hại cho nhà đầu tư và niềm tin thị trường; chế tài xử lý, xử phạt còn bất cập; thông tin công bố chưa bảo đảm tính chính xác.
TTTC, đặc biệt là thị trường chứng khoán và trái phiếu, vận hành dựa trên niềm tin. Sự bất đối xứng thông tin thường dẫn đến những rủi ro hệ thống, gây lũng đoạn và thiệt hại cho nền kinh tế. Qua kết quả kiểm toán tại các tập đoàn, tổng công ty và các định chế tài chính có vốn nhà nước, KTNN đã đóng vai trò then chốt trong việc giảm thiểu tình trạng này.
KTNN cung cấp bằng chứng độc lập về chất lượng báo cáo, mức độ tuân thủ pháp luật, hiệu quả quản trị rủi ro, từ đó khôi phục niềm tin của nhà đầu tư và giảm bất đối xứng thông tin. Vai trò răn đe cũng được củng cố khi các phát hiện kiểm toán chỉ ra hành vi sai phạm hoặc lỗ hổng quy trình, góp phần điều chỉnh kỳ vọng và hành vi thị trường theo hướng chuẩn mực hơn.
Trước hết, thông qua các cuộc kiểm toán, KTNN cung cấp những đánh giá độc lập, khách quan về thực trạng sức khỏe tài chính của các doanh nghiệp niêm yết có vốn nhà nước. Việc xác nhận tính chính xác của các báo cáo tài chính không chỉ ngăn chặn các hành vi gian lận thông tin mà còn giúp nhà đầu tư có cái nhìn đúng đắn về hiệu quả hoạt động của đơn vị.
Đặc biệt, trong lĩnh vực ngân hàng và chứng khoán, thông tin từ kết quả kiểm toán giúp nhận diện sớm các sai phạm trong việc sử dụng vốn không đúng mục đích, đầu tư dàn trải hoặc các rủi ro tiềm ẩn trong quản trị nợ xấu. Bằng cách thiết lập cơ chế cảnh báo sớm, KTNN giúp các cơ quan quản lý điều chỉnh kịp thời các công cụ giám sát, từ đó ngăn chặn hiệu ứng dây chuyền gây bất ổn hệ thống. Công tác công khai kết quả kiểm toán cũng là một hình thức định hướng dư luận, giúp loại bỏ các tin đồn thất thiệt và củng cố kỷ luật thị trường một cách hiệu quả.
Về dài hạn, KTNN đóng vai trò quan trọng trong việc hiện thực hóa mục tiêu lành mạnh hóa TTTC, góp phần củng cố uy tín quốc gia trên thị trường vốn quốc tế nhờ nền tảng minh bạch và trách nhiệm giải trình đáng tin cậy.
Nâng cao vị thế và hiệu lực kiểm toán
Mặc dù đã đạt được một số kết quả tích cực, nhưng các cuộc kiểm toán chuyên đề đánh giá toàn diện về quản lý và giám sát TTTC vẫn còn ít, chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn. Hơn nữa, việc thiếu cơ sở pháp lý cụ thể để đánh giá thiệt hại đối với nhà đầu tư và sự khó khăn trong tiếp cận dữ liệu lớn của TTTC cũng tạo ra những thách thức lớn đối với hoạt động kiểm toán.
Theo TS. Lê Thế Sáu, nguyên nhân của các hạn chế này là do khung quy định còn rải rác và vẫn tồn tại khoảng trống đối với các cấu trúc, sản phẩm mới như phái sinh phức tạp, hợp đồng mua lại nhiều tầng, công nghệ tài chính và tài sản số…, khiến khả năng giám sát chưa bao quát hết rủi ro. Cấu trúc nhà đầu tư còn nghiêng về cá nhân, độ sâu thị trường chưa lớn, dễ bị ảnh hưởng bởi tâm lý và tin đồn, làm sai lệch tín hiệu giá và gây khó khăn cho việc nhận diện rủi ro nền tảng.
Về chủ quan, nguồn nhân lực chuyên sâu về rủi ro thị trường, rủi ro thanh khoản, định giá, mô hình định lượng, công nghệ và dữ liệu còn mỏng so với quy mô và tốc độ đổi mới của thị trường. Cách tiếp cận kiểm toán vẫn thiên về kiểm tra tuân thủ trên hồ sơ.
Hạ tầng công nghệ thông tin còn thiếu kho dữ liệu tập trung, công cụ trích xuất, chuẩn hóa và kết nối dữ liệu; thiếu chỉ mục sự kiện giao dịch và năng lực phân tích mạng lưới, cảnh báo bất thường theo thời gian thực. Quyền tiếp cận dữ liệu gốc cũng chưa đầy đủ, khiến việc đối chiếu, hợp nhất thông tin còn chậm. Cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu chuyên sâu với các cơ quan giám sát chuyên ngành có lúc chưa liền mạch.
Để khắc phục những hạn chế trên, KTNN cần thực hiện đồng bộ các nhóm giải pháp, chuyển từ kiểm soát tuân thủ đơn thuần sang quản trị rủi ro chủ động. Theo đó, KTNN cần hoàn thiện hành lang pháp lý và mở rộng đối tượng kiểm toán, tham gia giám sát sâu hơn các tổ chức tài chính phi ngân hàng và các mô hình tài chính mới như Fintech, P2P lending. Việc lấp đầy các “khoảng trống” giám sát sẽ bảo đảm mọi dòng vốn có nguồn gốc hoặc tác động đến tài sản công đều được kiểm soát chặt chẽ.
Trong bối cảnh giao dịch tài chính diễn ra với tốc độ mili giây, KTNN cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để phân tích dữ liệu tập trung. Việc xây dựng hệ thống kết nối dữ liệu trực tuyến giữa KTNN với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Ngân hàng Nhà nước và Bộ Tài chính là giải pháp cốt lõi để phát hiện sớm các dấu hiệu vi phạm pháp luật và các rủi ro thanh khoản từ xa.
Để các kết luận kiểm toán không chỉ nằm trên giấy, cần có cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ trong việc theo dõi, giám sát sau kiểm toán. Các kiến nghị về quản trị doanh nghiệp và minh bạch thông tin tại các đơn vị có vốn nhà nước phải được thực hiện nghiêm túc, triệt để.
Cuối cùng, đội ngũ kiểm toán viên cần có trình độ chuyên sâu về tài chính và quản trị rủi ro hiện đại. Việc kết hợp giữa năng lực, công nghệ và khung pháp lý hoàn thiện sẽ giúp KTNN thực hiện tốt sứ mệnh bảo vệ sự an toàn, minh bạch và bền vững của TTTC Việt Nam./.
