Công cụ hữu hiệu ngăn ngừa sai phạm về thuế
Thời gian qua, kiểm toán công tác quản lý thuế luôn được xác định là một trong những nội dung trọng tâm trong các cuộc kiểm toán của KTNN. Thông qua hoạt động kiểm toán, KTNN đã từng bước khẳng định vai trò là công cụ hữu hiệu trong việc ngăn ngừa, phát hiện và chấn chỉnh các sai phạm trong tuân thủ pháp luật thuế.
Báo cáo trước Quốc hội tại Kỳ họp thứ 10, Tổng Kiểm toán nhà nước Ngô Văn Tuấn nhấn mạnh, trong nhiệm kỳ vừa qua, KTNN đã có sự chuyển biến mạnh mẽ trong định hướng đổi mới cách tiếp cận kiểm toán. Theo đó, các đoàn kiểm toán được yêu cầu tập trung đánh giá công tác quản lý thu của cơ quan thuế, lựa chọn trọng tâm, trọng điểm vào những lĩnh vực có nguồn thu lớn, tiềm ẩn nguy cơ thất thu, trốn thuế, gian lận thuế cao.
Đặc biệt, KTNN đã triển khai nhiều cuộc kiểm toán chuyên đề tại các cơ quan thuế theo từng chủ đề, chủ điểm cụ thể nhằm đánh giá tổng thể việc thực hiện các quy định của Nhà nước trong lĩnh vực thuế. Tiêu biểu như các chuyên đề: Kiểm toán công tác quản lý nhà nước tại Cục Thuế liên quan đến hoàn thuế, miễn, giảm, gia hạn thuế, chống trốn thuế, chuyển giá năm 2020; kiểm toán công tác quản lý thu và việc thực hiện nghĩa vụ thuế đối với các doanh nghiệp có giao dịch liên kết giai đoạn 2017-2020…
Qua kiểm toán, KTNN đã phát hiện và chỉ rõ nhiều sai sót trong công tác quản lý thuế, như: Xác định sai số thuế được giảm; xác định không đúng phần thu nhập được ưu đãi thuế; áp dụng miễn, giảm thuế không đúng đối tượng; hồ sơ miễn, giảm thuế không đầy đủ, không đủ điều kiện theo quy định; xác định sai thời gian miễn, giảm thuế… Đáng chú ý, một số doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài đã lợi dụng chính sách ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp theo địa bàn đầu tư, thành lập các công ty con hoạt động tại nhiều địa bàn khác nhau nhằm chuyển lợi nhuận trước thuế từ nơi không được ưu đãi sang nơi được hưởng ưu đãi.
Báo cáo kiểm toán quyết toán ngân sách nhà nước năm 2023 cũng chỉ rõ nhiều bất cập, như: Công tác quản lý thu đối với hộ kinh doanh chưa đầy đủ, chưa chính xác; một số cuộc thanh tra, kiểm tra xử lý kết quả chưa phù hợp quy định; chậm lập biên bản kiểm tra, thanh tra; xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thuế chưa đầy đủ…
Đáng chú ý, tình trạng hạch toán, kê khai thiếu doanh thu, xác định sai chi phí, từ đó dẫn đến việc tính thiếu các loại thuế, phí, lệ phí và các khoản thu khác, dù đã nhiều lần được KTNN chỉ ra, song vẫn tái diễn tại không ít đơn vị được kiểm toán. Chỉ riêng năm 2023, KTNN đã xác định số phải nộp tăng thêm lên tới 2.857 tỷ đồng. Trên cơ sở kết quả kiểm toán, KTNN đã kiến nghị nhiều giải pháp chấn chỉnh công tác quản lý thu thuế, trong đó có không ít kiến nghị hoàn thiện, sửa đổi, bổ sung các văn bản pháp luật về thuế.
Tăng cường hiệu quả xử lý vi phạm về thuế
Tại Luật Quản lý thuế (sửa đổi) được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10, bên cạnh việc kế thừa các quy định về nhiệm vụ, quyền hạn của KTNN trong quản lý thuế theo Luật hiện hành, Luật đã bổ sung quy định về trách nhiệm của KTNN trong việc xác định hành vi vi phạm trong lĩnh vực quản lý thuế của người nộp thuế được phát hiện thông qua hoạt động kiểm toán. Theo đó, KTNN có trách nhiệm lập và gửi văn bản về hành vi vi phạm của người nộp thuế để cơ quan quản lý thuế tiến hành xử phạt vi phạm hành chính theo quy định.
Phân tích sự cần thiết của việc bổ sung quy định này, ông Lê Minh Nam - Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội - cho biết, thực tiễn áp dụng pháp luật thời gian qua cho thấy sự chưa thống nhất trong xử lý vi phạm về thuế. Cụ thể, khi người nộp thuế có hành vi vi phạm được phát hiện bởi cơ quan Thuế hoặc Hải quan thì bị xử phạt vi phạm hành chính. Tuy nhiên, khi hành vi vi phạm tương tự được phát hiện thông qua hoạt động kiểm toán của KTNN hoặc cơ quan thanh tra, kiểm tra khác, thì chủ yếu mới dừng ở việc kiến nghị nộp bổ sung nghĩa vụ thuế và các khoản phải nộp ngân sách nhà nước, do không có thẩm quyền xử phạt.
“Như vậy, cùng một hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý thuế, nhưng nếu do cơ quan Thuế hoặc Hải quan phát hiện thì bị xử phạt, còn do KTNN phát hiện thì không bị xử phạt. Việc bổ sung quy định tại Luật Quản lý thuế (sửa đổi) sẽ tạo cơ sở pháp lý để KTNN gửi văn bản cho cơ quan quản lý thuế thực hiện xử phạt, bảo đảm việc xử lý vi phạm được thực hiện đồng bộ, nhất quán, công bằng đối với mọi trường hợp tương tự”, ông Lê Minh Nam nhấn mạnh.
Theo ông Nam, khi có văn bản của KTNN, cơ quan thuế cũng có cơ sở để xác định, tính toán và thu bổ sung tiền chậm nộp, tiền phạt đối với người nộp thuế, nếu hành vi vi phạm hành chính do KTNN phát hiện kèm theo các sai sót dẫn đến phát sinh nghĩa vụ tài chính bổ sung.
Với việc bổ sung trách nhiệm của KTNN trong quản lý thuế, KTNN cần sớm xây dựng, bổ sung các mẫu biểu hồ sơ, công văn gửi cơ quan quản lý thuế; đồng thời hoàn thiện quy định về trình tự, thủ tục kiểm toán trong việc xác định hành vi vi phạm trong lĩnh vực quản lý thuế của người nộp thuế trong quy trình kiểm toán nhà nước, bảo đảm thực hiện đúng quy định của pháp luật.
Đại biểu Quốc hội Lê Minh Nam
Cùng quan điểm, đại biểu Nguyễn Thành Trung (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Lào Cai) cho rằng, việc bổ sung quy định này sẽ giúp cơ quan quản lý thuế có căn cứ rõ ràng hơn trong việc xử phạt vi phạm hành chính trên cơ sở hành vi vi phạm do KTNN lập và chuyển giao, khắc phục tình trạng lúng túng khi không xác định rõ hành vi vi phạm cụ thể.
Để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người nộp thuế, Luật Quản lý thuế (sửa đổi) cũng quy định rõ quyền khiếu nại. Theo đó, nếu không đồng ý, người nộp thuế có quyền khiếu nại kiến nghị của KTNN hoặc gửi văn bản đề nghị cả KTNN và cơ quan thuế xem xét lại. Theo đại biểu Nguyễn Thành Trung, quy định này đã tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn cho việc thực hiện quyền khiếu nại của người nộp thuế, đồng thời xác định rõ trách nhiệm giữa cơ quan thuế và cơ quan kiểm toán khi phát sinh khiếu nại. Đây cũng là cơ sở quan trọng nhằm nâng cao tính minh bạch trong hoạt động kiểm toán lĩnh vực thuế và góp phần nâng cao tỷ lệ thực hiện kiến nghị của KTNN.
Để quy định mới đi vào thực tiễn một cách hiệu quả, đại biểu Lê Minh Nam cho rằng, Bộ Tài chính cần sớm có hướng dẫn cụ thể về trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan quản lý thuế, hiện gồm cơ quan Thuế và Hải quan. Đồng thời, các cơ quan liên quan cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, khai thác dữ liệu dùng chung và hệ thống cơ sở dữ liệu liên thông, qua đó nâng cao hiệu quả phối hợp trong quản lý và xử lý vi phạm về thuế./.
