Áp lực của đô thị lớn
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội, mỗi ngày, toàn thành phố phát sinh khoảng 7.600 - 8.000 tấn rác sinh hoạt, trong đó, khu vực nội thành chiếm hơn 60%. Nếu không có kế hoạch xử lý hiệu quả, rác thải sinh hoạt có thể tăng lên hơn 11.000 tấn/ngày vào năm 2030. Đặc biệt, chất thải xây dựng hiện ở mức hơn 2.100 tấn/ngày, dự báo sẽ tăng lên khoảng 2.800 tấn vào cùng thời điểm.
Khối lượng rác phát sinh ngày càng lớn, thành phần rác ngày càng phức tạp, đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác thu gom, vận chuyển và xử lý. Công tác này không chỉ dừng ở việc xử lý khối lượng, mà còn gắn liền với bài toán quy hoạch, hạ tầng kỹ thuật.
Kết quả kiểm toán hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý chất thải rắn (CTR) sinh hoạt đô thị trên địa bàn thành phố Hà Nội của Kiểm toán nhà nước (KTNN) cho thấy, giai đoạn 2021-2024, công tác lập, điều chỉnh và thực hiện quy hoạch xử lý CTR sinh hoạt tại địa phương còn nhiều bất cập, chưa ban hành quy định về quản lý chất thải, chính sách ưu đãi, hỗ trợ cho hoạt động quản lý chất thải và kế hoạch hằng năm đối với công tác thu gom, vận chuyển CTR sinh hoạt.
Báo cáo kiểm toán nêu rõ, việc xử lý CTR sinh hoạt giai đoạn 2021-2022 chủ yếu bằng hình thức chôn lấp. Từ năm 2023, Nhà máy Điện rác Sóc Sơn vận hành nên một phần rác được xử lý theo phương pháp đốt thu hồi năng lượng để phát điện. Tình trạng ùn ứ, rác thải lâu không được xử lý ít xảy ra, tuy nhiên, tại thời điểm kiểm toán, Hà Nội vẫn thiếu các quy định thu gom, phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn đối với tòa nhà chung cư. Công tác tuyên truyền phân loại rác thải tại nguồn chưa thực sự hiệu quả.
Ghi nhận những nỗ lực của một đô thị lớn trong việc bảo vệ môi trường, KTNN đánh giá: Trên cơ sở Chiến lược quốc gia về quản lý tổng hợp CTR đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 491/QĐ-TTg, Hà Nội đã ban hành các văn bản để triển khai chiến lược và chủ động tìm kiếm, huy động các thành phần kinh tế tham gia đầu tư trong lĩnh vực xử lý CTR. Trong đó, Nhà máy Điện rác Sóc Sơn đã đi vào hoạt động từ năm 2023 và Nhà máy Điện rác Seraphin vận hành thử nghiệm từ năm 2025.
Việc các nhà máy rác đi vào hoạt động đáp ứng được một số yêu cầu về bảo vệ môi trường như: Tỷ lệ thu gom, vận chuyển rác thải phát sinh hoạt trong ngày trên địa bàn đạt từ 94 -100%; khối lượng CTR sinh hoạt được thu gom, xử lý đạt khoảng 7.657 tấn/ngày, trong đó, xử lý bằng phương pháp đốt khoảng 6.609 tấn/ngày (chiếm 86,3%), còn lại được xử lý bằng phương pháp pháp chôn lấp 2.956 tấn/ngày (tỷ lệ 13,7% - đạt mục tiêu dưới 30% theo kế hoạch đề ra).
Quy hoạch xử lý CTR Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 609/QĐ-TTg có 3 vùng với 17 khu xử lý chất thải, 05 trạm trung chuyển. Tuy nhiên, tại thời điểm kiểm toán, 12/17 khu xử lý CTR và 5/5 trạm trung chuyển chưa được xây dựng theo quy hoạch. Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, nguyên nhân do vướng mắc về mặt bằng, sự đồng thuận của người dân nơi dự kiến xây dựng khu xử lý CTR và nguồn lực đầu tư từ ngân sách còn hạn chế.
Tuy nhiên, Thành phố vẫn chưa có công trình tái chế CTR như mục tiêu đến năm 2025 theo quy định tại điểm b khoản 3 Điều 1 Quyết định số 491/QĐ-TTg; chưa ban hành kế hoạch triển khai thực hiện Chiến lược điều chỉnh phù hợp với điều tự nhiên, kinh tế - xã hội của địa phương theo quy định tại khoản 7 Điều 2 Quyết định số 491/QĐ-TTg.
Theo KTNN, giai đoạn 2021-2024, Thành phố Hà Nội vận hành Nhà máy Điện rác Sóc Sơn và Nhà máy Xử lý chất thải Xuân Sơn. Việc xử lý CTR sinh hoạt bằng công nghệ đốt góp phần đáng kể giảm tỷ lệ xử lý rác thải bằng hình thức chôn lấp, nhưng công nghệ xử lý vẫn chưa cao, thiếu công nghệ chế biến phân vi sinh, công nghệ tái chế... như quy định tại Quyết định số 609/QĐ-TTg về việc phê duyệt quy hoạch xử lý chất thải rắn Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050.
Đồng bộ từ quy hoạch, hạ tầng đến công nghệ
Từ kết quả kiểm toán năm 2025, KTNN đã kiến nghị Ủy ban nhân dân (UBND) Thành phố Hà Nội chỉ đạo các đơn vị có liên quan thực hiện xây dựng các trạm trung chuyển, khu xử lý chất thải rắn như lộ trình quy hoạch đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt; lựa chọn đa dạng công việc xử lý chất thải rắn phù hợp với Quy hoạch của địa phương. Đồng thời, ban hành quy định quản lý chất thải và thực hiện chính sách ưu đãi, hỗ trợ cho hoạt động quản lý chất thải theo quy định của Luật Bảo vệ môi trường.
KTNN kiến nghị UBND Thành phố Hà Nội khẩn trương ban hành đầy đủ các quy định quản lý chất thải, kế hoạch hằng năm cho công tác thu gom, vận chuyển CTR sinh hoạt, đơn giá đốt CTR sinh hoạt thu hồi năng lượng để phát điện và ban hành kế hoạch triển khai thực hiện điều chỉnh Chiến lược Quốc gia về quản lý tổng hợp CTR theo Quyết định số 491/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.
KTNN cũng kiến nghị UBND Thành phố Hà Nội chỉ đạo các Sở như sau:
Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với các đơn vị có liên quan tăng cường công tác tuyên truyền để nâng cao ý thức của người dân trong việc phân loại rác thải tại nguồn trên địa bàn Thành phố.
Sở Xây dựng và các đơn vị có liên quan rà soát, kiểm tra xem xét việc sử dụng vật liệu Posi-shell để có giải pháp tiết kiệm chi phí trong công việc vận hành bãi chôn lấp và xử lý chất thải sinh hoạt; kiểm tra, rà soát lại việc xác định mức tiêu hao trong công tác xử lý rác bằng phương pháp đốt tại Nhà máy Xử lý chất thải Xuân Sơn để đảm bảo việc xây dựng đơn giá phù hợp với quy trình, công nghệ sử dụng hiện tại…
Để bảo vệ môi trường sống của người dân, Thành phố Hà Nội xác định việc xử lý CTR phải được tiếp cận theo hướng tổng thể, đồng bộ từ quy hoạch, hạ tầng đến công nghệ và tổ chức thực hiện, coi đây là một nhiệm vụ cấp bách, không thể chậm trễ. Đây là định hướng chiến lược nhằm giải quyết điểm nghẽn môi trường lâu nay của Hà Nội.
Từ thực tiễn và những kiến nghị của KTNN, Thành phố đã ban hành nhiều văn bản và thực hiện các giải pháp để xử lý rác thải, CTR, bảo vệ môi trường.
KTNN kiến nghị UBND Thành phố Hà Nội chỉ đạo Sở Xây dựng chấn chỉnh việc thẩm định thiết kế đối với chung cư cao tầng chưa đề cập đến việc phân loại rác thải tại nguồn; định kỳ thực hiện báo cáo UBND Thành phố tình hình, kết quả thực hiện chỉ tiêu tỷ lệ rác thải sinh hoạt được thu gom và vận chuyển...
Hiện nay, Thành phố Hà Nội đã ban hành Quyết định số 116/QĐ-UBND về danh mục tuyến đường do Thành phố quản lý, thực hiện công tác thu gom, vận chuyển CTR sinh hoạt và vệ sinh công cộng; khu, cơ sở tiếp nhận CTR sinh hoạt tập trung quy mô cấp thành phố. Đồng thời, tập trung mở rộng công suất các khu, nhà máy xử lý rác thải - dự kiến bổ sung thêm hơn 5.000 tấn/ngày công suất xử lý rác, góp phần giảm tải cho các khu xử lý hiện hữu. Đây là giải pháp then chốt.
Ngoài ra, Hà Nội đang triển khai Dự án môi trường và đốt rác phát điện tại Nam Sơn theo hình thức đối tác công - tư, với công suất xử lý 2.250 tấn/ngày, dự kiến hoàn thành vào năm 2029. Các dự án xử lý rác tại Phú Xuyên và Chương Mỹ cũng được kêu gọi đầu tư theo quy hoạch, đáp ứng nhu cầu xử lý chất thải của Thành phố đến năm 2050.
UBND Thành phố đã ban hành Kế hoạch phát động phong trào toàn dân tham gia bảo vệ môi trường; giảm thiểu phát sinh, phân loại, thu gom, xử lý rác thải vì Thủ đô Sáng - Xanh - Sạch - Đẹp.
UBND Thành phố cũng đã ban hành Quyết định số 2831/QĐ-UBND phê duyệt Đề án tổng thể công tác quản lý CTR xây dựng giai đoạn đến năm 2030. Mục tiêu phấn đấu 90% tổng lượng CTR xây dựng phát sinh tại các đô thị được thu gom, xử lý, đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường./.
