Vai trò của SAI đối với giao thông bền vững
Theo Chương trình Phát triển của Liên hợp quốc (UNDP), GTBV đề cập đến các hệ thống di chuyển hướng tới giảm thiểu phát thải khí nhà kính và tác động tiêu cực đến môi trường, đồng thời bảo đảm an toàn, chi phí hợp lý, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và tài nguyên, cũng như bảo đảm quyền tiếp cận di chuyển công bằng cho mọi người. Trong khi đó, theo Liên minh châu Âu (EU), GTBV là một hệ thống giao thông dễ tiếp cận, an toàn, thân thiện với môi trường và có chi phí phù hợp.
GTBV có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến nhiều mục tiêu cụ thể trong Chương trình Nghị sự 2030 vì sự phát triển bền vững của Liên hợp quốc như: An toàn giao thông đường bộ (Mục tiêu 3.6), hiệu quả năng lượng (Mục tiêu 7.3), phát triển hạ tầng bền vững (Mục tiêu 9.1), thích ứng với biến đổi khí hậu (Mục tiêu 13.1), giảm nhẹ biến đổi khí hậu (Mục tiêu 13.2)...
Hướng dẫn kiểm toán GTBV của Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI) chỉ ra rằng vai trò của SAI không chỉ dừng lại ở việc đánh giá công tác quản lý, sử dụng các nguồn lực công, mà còn có thể mở rộng sang đánh giá tính bền vững, tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả trong việc thực hiện các chính sách và nguồn tài trợ cho GTBV. Đồng thời, SAI có thể đánh giá các chính sách công trong toàn bộ chu trình hoạch định và thực thi, xem xét mối liên hệ giữa các chính sách, cũng như đánh giá kết quả đạt được nhằm nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong việc thực hiện các cam kết quốc tế về phát triển bền vững.
Kinh nghiệm quốc tế
Theo INTOSAI, việc lập kế hoạch cho một cuộc kiểm toán GTBV có thể chia thành 3 giai đoạn chính:
Giai đoạn 1 - Tìm hiểu thông tin về GTBV như: Loại hình giao thông gây ô nhiễm lớn nhất; các cơ quan, đơn vị liên quan đến quản lý giao thông; mức độ đầy đủ của dữ liệu phục vụ đánh giá mối liên hệ giữa giao thông với môi trường, kinh tế, xã hội và sức khỏe con người; tình hình triển khai GTBV và các khó khăn, vướng mắc chủ yếu...
Giai đoạn 2 - Lựa chọn chủ đề kiểm toán: Các SAI tiến hành đánh giá rủi ro đối với việc thực hiện GTBV, bao gồm rủi ro về kinh tế, xã hội và môi trường; đồng thời cân nhắc giá trị gia tăng mà cuộc kiểm toán có thể mang lại.
Giai đoạn 3 - Xác định mục tiêu và phương pháp kiểm toán phù hợp với chủ đề đã lựa chọn. Bên cạnh các phương pháp truyền thống, INTOSAI khuyến nghị tăng cường ứng dụng các phương pháp hiện đại như dữ liệu lớn và công nghệ 3S (Hệ thống định vị toàn cầu GPS, Hệ thống thông tin địa lý GIS, Hệ thống viễn thám RS). Tùy theo mục tiêu, nội dung và điều kiện thực tế, SAI lựa chọn phương pháp phù hợp, hiệu quả.
Nhận thức rõ vai trò của GTBV, nhiều SAI đã vận dụng kinh nghiệm quốc tế để triển khai kiểm toán trong lĩnh vực này. Đơn cử, năm 2021, SAI Trung Quốc thực hiện kiểm toán GTBV tại 3 thành phố thuộc tỉnh Hồ Nam, tập trung đánh giá công tác quy hoạch, thiết kế hệ thống giao thông; việc đầu tư công; cũng như kết quả phát triển giao thông xanh và giao thông thông minh. Kết quả cho thấy quy hoạch và xây dựng mạng lưới giao thông chưa đạt yêu cầu; các yếu tố bền vững chưa được xem xét đầy đủ; nguồn lực đầu tư cho hạ tầng và phương tiện năng lượng mới còn hạn chế.
Tương tự, năm 2020, Tòa Thẩm kế châu Âu thực hiện kiểm toán việc triển khai kế hoạch giao thông đô thị bền vững. Kết quả cho thấy một số quốc gia chưa quản lý hiệu quả nguồn vốn do EU tài trợ cho GTBV; chưa bố trí đầy đủ nguồn lực cho công tác bảo trì, bảo dưỡng hệ thống; một số tuyến giao thông thiếu tính đồng bộ kỹ thuật, làm gia tăng chi phí vận hành.
Kiểm toán giao thông bền vững tại Việt Nam
Tại Việt Nam, phát triển GTBV là một trong những định hướng được Nhà nước đặc biệt quan tâm, thể hiện qua nhiều chương trình, chính sách như: Sử dụng xăng sinh học E10; ưu đãi thuế đối với xe điện; đầu tư hệ thống giao thông công cộng, tàu điện trên cao, tàu điện ngầm... Đặc biệt, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 phê duyệt Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó nhấn mạnh kiểm soát khí thải từ phương tiện giao thông và định hướng phát triển hệ thống giao thông xanh, sử dụng năng lượng sạch, thân thiện với môi trường.
Kết quả kiểm toán việc quản lý, điều hành vận tải hành khách công cộng có trợ giá của Nhà nước giai đoạn 2022-2023 tại TP. Hà Nội cho thấy: Dự án xe buýt nhanh với tổng mức đầu tư hàng nghìn tỷ đồng từ vốn vay Ngân hàng Thế giới, tuy nhiên hiệu quả khai thác còn hạn chế, chưa phát huy được ưu thế so với các tuyến xe buýt thông thường về vận tốc và số lượng hành khách tham gia…
Với vai trò là cơ quan kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công, thời gian qua, KTNN đã triển khai nhiều cuộc kiểm toán các dự án đầu tư trong lĩnh vực giao thông vận tải có liên quan đến GTBV như: Dự án đường sắt Cát Linh - Hà Đông; Dự án tuyến đường sắt đô thị số 1 Bến Thành - Suối Tiên... Qua kiểm toán, KTNN không chỉ phát hiện những bất cập, hạn chế trong quá trình chuẩn bị và triển khai dự án, mà còn góp phần cảnh báo sớm các rủi ro trong quản lý các dự án hạ tầng quy mô lớn. Từ đó, hỗ trợ cơ quan quản lý nhà nước điều chỉnh chính sách đầu tư phát triển hệ thống giao thông đô thị theo hướng bền vững, hiệu quả hơn.
Hiện nay, yêu cầu phát triển GTBV ngày càng trở nên cấp thiết nhằm giải quyết các vấn đề về biến đổi khí hậu, môi trường và thực hiện mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050. Các chương trình, dự án phát triển bền vững vì vậy cần được tăng cường kiểm tra, giám sát và kiểm toán.
Do đó, bên cạnh cách tiếp cận truyền thống là kiểm toán tuân thủ, KTNN cần chuyển dần sang tiếp cận kiểm toán giá trị và kiểm toán hoạt động, nhằm đánh giá tính kinh tế, hiệu lực, hiệu quả của các chương trình, dự án, qua đó trả lời câu hỏi liệu các dự án có thực sự mang lại lợi ích bền vững hay không?
Bên cạnh đó, KTNN cần nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế để từng bước mở rộng phạm vi và chủ đề kiểm toán đối với các chương trình, dự án GTBV như: Công tác quy hoạch; quản lý, sử dụng nguồn lực; mức độ an toàn giao thông; phát triển giao thông xanh, giao thông thông minh; tác động môi trường... Đồng thời, cần tăng cường ứng dụng các phương pháp kiểm toán hiện đại như dữ liệu lớn và công nghệ 3S. Đây là những giải pháp thiết thực nhằm nâng cao hiệu quả kiểm toán, qua đó góp phần thúc đẩy phát triển GTBV tại Việt Nam./.
