Nguy cơ bất ổn an ninh lương thực toàn cầu

Áp lực cho các nền kinh tế dễ tổn thương

Nhà kinh tế trưởng của FAO, ông Maximo Torero cho biết, cuộc xung đột làm lộ rõ điểm yếu của các quốc gia có sản xuất nội địa hạn chế và phụ thuộc nhiều vào các tuyến cung ứng từ bên ngoài. Trong thông báo mới đây, FAO cũng nhận định tình trạng gián đoạn tại Eo biển Hormuz, tuyến đường vận tải biển chiến lược quan trọng bậc nhất thế giới, không chỉ ảnh hưởng đến năng lượng mà còn tác động trực tiếp đến nông nghiệp, gây thêm áp lực cho các nền kinh tế dễ tổn thương.

Các khu vực bị ảnh hưởng trực tiếp từ xung đột gồm một số quốc gia vùng Vịnh, Nam Á và một phần khu vực châu Phi cận Sahara - nơi các cú sốc về phân bón và năng lượng có thể lập tức tác động đến sản xuất nông nghiệp, đặc biệt trong mùa gieo trồng. Vùng Vịnh là một trong những trung tâm sản xuất phân bón quan trọng nhất của thế giới, sản xuất gần một phần hai sản lượng lưu huỳnh được bán trên toàn cầu và khoảng một phần ba sản lượng urê - phân bón được giao dịch nhiều nhất thế giới. Ngoài ra, khu vực này cũng cung cấp khoảng 25% lượng amoniac toàn cầu, một nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón.

Từ khi xung đột giữa Mỹ, Israel với Iran và các lực lượng thân Tehran bùng phát, nhiều nhà máy sản xuất phân bón, đặc biệt tại Qatar, đã phải ngừng hoạt động. Trong khi đó, Eo biển Hormuz - tuyến vận tải hàng hải quan trọng của thế giới - phần lớn vẫn chỉ lưu thông một phần theo thỏa thuận ngừng bắn ngày 8/4. Diễn biến này khiến giá phân bón toàn cầu tăng vọt và LHQ bày tỏ đặc biệt lo ngại về tác động xấu đối với các nước đang phát triển.

Nhiều quốc gia sản xuất lương thực lớn như Mỹ và Australia phụ thuộc đáng kể vào nguồn u-rê và phốt-phát từ các nước vùng Vịnh. Brazil - nước sản xuất đậu tương lớn nhất thế giới - nhập khẩu phần lớn u-rê từ Qatar và Iran, trong khi Ấn Độ phụ thuộc vào nguồn phốt-phát từ Saudi Arabia. Châu Á cũng là khu vực phụ thuộc nhiều nhất vào nguồn cung từ vùng Vịnh. Theo số liệu năm 2024, châu Á nhập khẩu khoảng 64% amoniac và hơn 50% lưu huỳnh cùng phốt-phát từ Trung Đông.

Sự gián đoạn nguồn cung phân bón đang ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất nông nghiệp. Chuyên gia Sylvain Pellerin thuộc Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Pháp (INRAE) cho rằng, nhu cầu đối với các loại phân bón chứa ni-tơ như u-rê, amoni nitrat và ka-li vẫn không ngừng tăng, đặc biệt tại châu Á. Nếu thiếu ba loại đầu vào quan trọng này, sản lượng cây trồng toàn cầu có thể giảm tới một phần ba.

Giới chuyên gia cho rằng nếu xung đột Trung Đông kéo dài, triển vọng nguồn cung phân bón từ các nước vùng Vịnh sẽ trở nên bất định. Trong khi đó, việc sửa chữa và tái thiết các nhà máy có thể mất nhiều thời gian trước khi sản xuất được phục hồi hoàn toàn sau khi xung đột kết thúc. Hiện, nhu cầu trước mắt của nông dân vẫn cơ bản được đáp ứng, song những lo ngại đang tập trung vào mùa gieo trồng tại nam bán cầu, bắt đầu từ tháng 6.

Trong khi đó, Liên minh châu Phi (AU) và các đối tác cảnh báo xung đột tại Trung Đông đang đặt các nền kinh tế châu Phi trước “nguy cơ nghiêm trọng” về an ninh lương thực. Trong báo cáo chung về chính sách công bố mới đây, AU cùng Ủy ban Kinh tế LHQ về châu Phi (UNECA), Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB) và Chương trình Phát triển LHQ (UNDP) nhấn mạnh, xung đột càng kéo dài và gây gián đoạn nghiêm trọng tới các tuyến vận tải, năng lượng và phân bón, thì nguy cơ suy giảm tăng trưởng đáng kể ở châu Phi càng tăng. Các tổ chức cảnh báo, xung đột, vốn đã gây “cú sốc thương mại”, có thể nhanh chóng trở thành “khủng hoảng chi phí sinh hoạt” do giá năng lượng và lương thực tăng cao.

Các tổ chức cảnh báo xung đột có thể đẩy giá lương thực tăng cao, gây tác động nặng nhất tới các nhóm dân cư dễ tổn thương và làm suy giảm an ninh lương thực tại châu Phi. Đồng thời, các bên đề xuất các giải pháp then chốt nhằm nâng cao khả năng chống chịu, bao gồm củng cố an ninh năng lượng, mở rộng dư địa chính sách tài khóa và tiền tệ cũng như thiết lập mạng lưới an toàn tài chính trên toàn châu lục.

Giá lương thực sẽ tiếp tục tăng

Bên cạnh đó, các nhà phân tích cho rằng tác động thực sự của cuộc xung đột vẫn chưa được phản ánh đầy đủ, do sự chậm trễ giữa chi phí đầu vào nông nghiệp tăng cao và giá hàng hóa bán lẻ tăng lên. Mức độ nghiêm trọng của hậu quả phần lớn phụ thuộc vào việc gián đoạn vận chuyển hàng hóa ở eo biển Hormuz kéo dài bao lâu.

Trong một phân tích hồi tháng trước, Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) cho biết gần 45 triệu người nữa có thể phải đối mặt với tình trạng thiếu lương thực trầm trọng nếu xung đột tiếp diễn đến giữa năm và giá dầu vẫn ở mức trên 100 USD/thùng.

Cho đến nay, cuộc chiến chỉ ảnh hưởng đến giá lương thực ở mức độ khiêm tốn. Theo chỉ số giá lương thực của FAO, giá lương thực toàn cầu đã tăng 2,4% trong tháng trước so với tháng 2. Giá ngũ cốc thậm chí còn tăng ít hơn, chỉ tăng nhẹ 1,5%.

Giá lương thực nói chung vẫn thấp hơn khoảng 11% so với giá trung bình năm 2022, khi thị trường đang phải đối diện với hai cú sốc kép là xung đột Nga-Ukraine và đại dịch Covid.

Trong khi giá dầu và phân bón tăng cao đã đẩy chi phí sản xuất lương thực lên, thì phần lớn lương thực được tiêu thụ trên toàn cầu đã được sản xuất từ ​​trước khi xung đột bắt đầu.

Theo FAO, dự báo trữ lượng ngũ cốc sẽ đạt mức kỷ lục 951,5 triệu tấn vào cuối mùa vụ năm 2026, tăng khoảng 9% so với năm trước.

Sandro Steinbach, chuyên gia về chính sách nông nghiệp và kinh tế ứng dụng tại Đại học bang North Dakota cho biết, những biến động giá gần đây cần được diễn giải một cách thận trọng, mô tả chúng là “tín hiệu hỗn hợp, chứ không phải là lý do rõ ràng để yên tâm”.

“Những cú sốc đầu vào thường lan truyền với độ trễ… Hàng tồn kho, phân bón mua trước, độ trễ trong việc chuyển chi phí sang giá bán và sự không chắc chắn về thời gian kéo dài của khủng hoảng đều có thể tạm thời làm giảm mức độ tác động. Nhưng nông nghiệp hoạt động theo chu kỳ sinh học và mùa vụ, trong khi thị trường phân bón và vận chuyển có thể điều chỉnh giá trong vài ngày hoặc vài tuần”, ông cho biết.

Theo Shouro Dasgupta, nhà nghiên cứu tại một viện nghiên cứu Fondazione CMCC, các chỉ số giá tổng hợp do các tổ chức như Liên Hợp Quốc đưa ra cũng không nhất thiết phản ánh được khó khăn mà nhiều hộ gia đình ở các nước nghèo hơn đang phải đối mặt.

“Ở nhiều quốc gia thu nhập thấp, giá nhiên liệu tác động trực tiếp đến giá thực phẩm bán lẻ, vì chi phí vận chuyển chiếm tỷ lệ lớn hơn nhiều trong tổng chi tiêu hộ gia đình so với các quốc gia thu nhập cao”, ông cho biết.

Khi giá thực phẩm tăng, các hộ gia đình thường buộc phải chuyển từ trái cây, rau quả và protein sang các loại thực phẩm chủ yếu rẻ hơn, giàu calo, với những hậu quả lâu dài đối với dinh dưỡng trẻ em và sức khỏe lâu dài.

Mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào thời gian giải quyết cuộc xung đột

Trong khi có sự đồng thuận về tác động chậm trễ của xung đột và tầm quan trọng của việc mở lại eo biển Hormuz, các nhà quan sát lại ít thống nhất hơn về mức độ nghiêm trọng của triển vọng hiện tại.

Thị trường hiện chỉ kỳ vọng giá nông sản tăng nhẹ, với hợp đồng tương lai lúa mì và ngô trên Sàn giao dịch hàng hóa Chicago (CME) cho thấy mức tăng khoảng 4-5% đến cuối năm. So với các cuộc khủng hoảng trước, hệ thống lương thực toàn cầu hiện nay dường như có khả năng chống chịu tốt hơn.

Trong cuộc khủng hoảng lương thực năm 2007-2008, khi giá lúa mì toàn cầu tăng vọt hơn 135%, nhiều quốc gia, bao gồm Trung Quốc, Ấn Độ, và Ukraine đã đặt ra các hạn chế xuất khẩu đối với các loại cây trồng chủ lực.

Các nhà kinh tế cho rằng những hạn chế này đã làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng, vốn ban đầu được thúc đẩy bởi sự kết hợp của hạn hán, lượng dự trữ ngũ cốc thấp và giá dầu tăng cao, đặc biệt là ở các nước đang phát triển.

Dù một số quốc gia như Iran và Kuwait đã hạn chế xuất khẩu thực phẩm, thị trường toàn cầu vẫn chưa chứng kiến xu hướng bảo hộ diện rộng như trong các cú sốc trước đây.

“Tình hình hiện tại hơi khác một chút… Thị trường ngũ cốc không bị gián đoạn, và các quốc gia không phản ứng như năm 2008. Do đó, rất có thể chúng ta không cần phải lo ngại rằng sẽ có sự tăng vọt mạnh về giá lương thực trong tương lai gần”, Elizabeth Robinson, giáo sư kinh tế môi trường tại Trường Kinh tế và Khoa học Chính trị London cho biết.

Theo Steve Wiggins, nhà nghiên cứu tại Viện Phát triển Hải ngoại ở London, các dự báo bi quan đã đánh giá thấp khả năng điều chỉnh của thị trường trước các cú sốc.

“Nông nghiệp trên toàn thế giới rất đa dạng và phân tán hơn nhiều so với ngành sản xuất ô tô. Nông dân rất giỏi trong việc điều chỉnh hệ thống sản xuất để đáp ứng với sự thay đổi về nguồn cung và giá cả đầu vào, giá cả đầu ra, các đổi mới kỹ thuật”, ông cho biết.

Tuy nhiên, eo biển Hormuz càng đóng cửa lâu thì giá ure, amoniac, lưu huỳnh và phốt phát càng có khả năng tăng cao, dẫn đến chi phí cao hơn cho nông dân.

FAO ước tính, giá phân bón có thể tăng trung bình 20% trong nửa đầu năm 2026 nếu cuộc khủng hoảng không được giải quyết.

Chuyên gia về an ninh lương thực Kathy Baylis tại Đại học California cho biết, giá cả có thể sẽ tăng mạnh ở một số quốc gia trong thời gian tới. “Giá lương thực đã tăng nhẹ trong tháng 3, nhưng con số tháng 4 sẽ còn tệ hơn… Tôi sẽ theo dõi xem diện tích gieo trồng các loại cây trồng chính có giảm vào mùa xuân này hay không, điều này sẽ báo hiệu một phản ứng có thể xảy ra đối với việc giá đầu vào tăng cao. Nhưng ngay cả khi diện tích gieo trồng vẫn ổn định, năng suất vẫn có thể giảm do sử dụng đầu vào giảm”.