Chậm trễ trong triển khai
Kết quả kiểm toán tại các “thủ phủ” công nghiệp cho thấy, dù Trung ương đã thông qua các định hướng phát triển với tầm nhìn đến năm 2030 từ lâu, nhưng nhiều địa phương vẫn loay hoay ở khâu giấy tờ, chậm ban hành kế hoạch triển khai.
Tại Bắc Ninh, đến năm 2025, địa phương này mới ban hành kế hoạch cho giai đoạn 2021-2030, trong khi Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt quy hoạch theo Quyết định số 1589/QĐ-TTg từ cuối năm 2023. Đồng Nai thậm chí đến tháng 4/2025 mới có chương trình hành động, trong khi quy hoạch đã được phê duyệt từ năm 2024 theo Quyết định số 586/QĐ-TTg. Sự chậm trễ này tạo ra khoảng trống pháp lý, khiến các mục tiêu chiến lược như chuyển đổi KCN sinh thái hay thu hút ngành bán dẫn, dược phẩm… vẫn chỉ dừng ở dự thảo.
Kết quả kiểm toán cũng cho thấy nhiều nhiệm vụ chậm được triển khai, chưa bảo đảm tiến độ, mục tiêu theo kế hoạch. Tại Thanh Hóa, nhiệm vụ phát triển KCN chỉ đạt 20% kế hoạch. Đáng quan ngại hơn là Hà Tĩnh, khi 3/5 nhiệm vụ trọng điểm tại KKT Vũng Áng đạt tỷ lệ 0%. Việc thiếu giám sát và kỷ luật báo cáo (như tại KKT Cửa khẩu Cầu Treo) cho thấy lỗ hổng lớn trong quản trị nhà nước.
Thiếu thống nhất về dữ liệu đất đai
Một trong những phát hiện nổi bật của KTNN là sự thiếu thống nhất về dữ liệu đất đai, vi phạm nghiêm trọng Luật Quy hoạch.
Tại Hà Nội, diện tích đất KCN giữa Quyết định 326 và Quy hoạch Thủ đô chênh lệch tới 2.008,28 ha. Tại Bình Thuận, con số này lên đến 3.804 ha.
Tại Nhơn Trạch, Long Thành, nhiều KCN đã hoạt động hơn 10 năm nhưng số liệu trong kế hoạch sử dụng đất hằng năm vẫn không khớp với diện tích thực tế do thiếu cập nhật dữ liệu, gây rủi ro cho công tác quản lý tài nguyên.
3 “điểm nghẽn” lớn
Dù đóng góp lớn vào ngân sách, nhưng qua dữ liệu từ Bộ Tài chính và công tác kiểm toán, hệ thống KCN đang bộc lộ 3 “điểm nghẽn” lớn:
Thứ nhất, sự thiếu hụt các mô hình KCN chuyên sâu dẫn đến tình trạng phát triển dàn trải, thiếu tính đột phá. KCN đa ngành chiếm ưu thế so với KCN chuyên ngành. Tính đến hết năm 2024, trong tổng số 449 KCN được thành lập, có tới 440 khu là đa ngành, đa lĩnh vực; chỉ có vỏn vẹn 1 KCN sinh thái và 5 KCN hỗ trợ.
Việc thiếu vắng các KCN chuyên ngành và KCN công nghệ cao khiến nỗ lực hình thành các cụm liên kết ngành và thúc đẩy chuỗi giá trị vẫn chỉ dừng lại ở mức tiềm năng. Điều này phản ánh sự thiếu định hướng chuyên môn hóa ngay từ khâu lập quy hoạch tỉnh.
Thứ hai, nhiều KCN mới thành lập nhưng chậm đi vào hoạt động. Giai đoạn 2021-2024, cả nước thành lập mới 46 KCN, nhưng số lượng KCN đi vào hoạt động thực tế chỉ tăng thêm 35 khu. Đáng chú ý, nhiều KCN dù được “khai sinh” từ trước năm 2021 nhưng đến hết năm 2024 vẫn nằm trên giấy.
Nguyên nhân chủ yếu là điểm nghẽn tại khâu bàn giao đất. Tỷ lệ đất bàn giao cho nhà đầu tư so với quyết định thành lập mới đạt trung bình 64,4%. Hạn chế này tập trung ở 10 địa phương có tỷ lệ thấp nhất như: Cà Mau (0%), Lạng Sơn (7,7%), Quảng Trị (19,7%)… Việc “treo” hơn 35% diện tích đất (tương đương gần 50.000 ha) không chỉ lãng phí tài nguyên mà còn gây hệ lụy đối với đời sống dân cư trong vùng quy hoạch.
Thứ ba, có sự chênh lệch về giá trị khai thác trên mỗi ha đất công nghiệp giữa các địa phương, phản ánh chất lượng quy hoạch và môi trường đầu tư không đồng đều.
Năm 2025, KTNN đã kiểm toán việc thực hiện các chính sách ưu đãi đầu tư tại KKT, KCN giai đoạn 2022-2024 tại Bộ Tài chính và 8 địa phương: Quảng Ninh, Bình Thuận, Hà Tĩnh, Thanh Hóa, Đồng Nai, Bắc Ninh, Hà Nội, Quảng Bình.
Quy hoạch “đuổi theo” dự án
KTNN chỉ ra rằng, thay vì quy hoạch dẫn đường cho đầu tư, nhiều nơi đang để dự án “dẫn dắt” quy hoạch, dẫn đến việc điều chỉnh cục bộ tùy tiện.
Các KCN tại Quảng Ninh như Hải Hà phải điều chỉnh tới 5 lần, Việt Hưng 4 lần. Đặc biệt, việc phê duyệt lấn biển (54,59 ha) và xâm dụng rừng ngập mặn (167,75 ha) trước khi có Quy hoạch không gian biển quốc gia là một bước đi mạo hiểm về pháp lý và môi trường.
Nhiều địa phương điều chỉnh tăng mật độ xây dựng, chiều cao tầng (như KCN Lam Sơn - Sao Vàng tại Thanh Hóa hay VSIP Bắc Ninh) nhưng lại không đánh giá lại khả năng chịu tải của hạ tầng giao thông, điện, nước. Hệ quả là tại Quảng Ninh, dự báo đến năm 2026 sẽ hết công suất điện dự trữ dù diện tích đất công nghiệp mới lấp đầy khoảng 50%.
Dưới góc nhìn kiểm toán về tính hiệu quả xã hội, việc phát triển KCN đang bộc lộ sự thiếu công bằng khi hạ tầng sản xuất đi trước, hạ tầng dân sinh theo sau.
Tại Bắc Ninh, dự án nhà ở KCN Tiên Sơn mới chỉ đáp ứng diện tích sàn cho một phần rất nhỏ trong tổng số hơn 37.000 lao động. Đồng Nai cũng đang đối mặt với nguy cơ không hoàn thành chỉ tiêu nhà ở xã hội (đạt dưới 25% kế hoạch). Sự thiếu quyết liệt trong việc dành quỹ đất và điều phối giữa các sở, ban, ngành khiến hàng trăm nghìn công nhân vẫn phải tự xoay xở trong các khu trọ tự phát, không bảo đảm tiêu chuẩn.
Quy hoạch KKT, KCN không chỉ dừng lại ở việc phân lô, phát triển hạ tầng công nghiệp mà phải là một bản thiết kế tổng thể cho hệ sinh thái bền vững, nơi lợi ích kinh tế, bảo tồn môi trường và an sinh xã hội được đặt trên cùng một bàn cân. Nếu những bất cập hiện nay không sớm được khắc phục, việc phát triển các KCN, KKT sẽ khó bảo đảm hiệu quả và tính bền vững trong dài hạn./.
