Động lực tăng trưởng mới
Trong những năm gần đây, Đảng và Nhà nước ta xác định rõ văn hóa không chỉ là nền tảng tinh thần, mà còn là sức mạnh nội sinh, là động lực và hệ điều tiết của xã hội, góp phần phát triển nhanh và bền vững.
Trong đó, CNVH được xác định là yếu tố tạo động lực phát triển nhanh, bền vững cho đất nước và hứa hẹn đóng góp giá trị kinh tế, góp phần vào tăng trưởng chung của đất nước.
Với quan điểm đó, nhiều chính sách mới ra đời, góp phần thúc đẩy sự phát triển của các ngành CNVH. Giá trị sản xuất của các ngành CNVH Việt Nam đóng góp ước bình quân đạt 1,059 triệu tỷ đồng (44 tỷ USD). Bình quân 5 năm (2021 - 2025), tốc độ tăng trưởng về số lượng các cơ sở kinh tế hoạt động trong các ngành công nghiệp văn hóa ước đạt 7,2%/năm. Lực lượng lao động thuộc các ngành công nghiệp văn hóa tăng khá nhanh, bình quân 5 năm, lao động tăng 7,4%/năm.
Là trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, TP. Hồ Chí Minh đã dành sự quan tâm đặc biệt cho các ngành CNVH và đạt nhiều kết quả nổi bật. Năm 2010, giá trị sản xuất của các ngành CNVH đạt trên 36.094 tỷ đồng; đến năm 2020, giá trị sản xuất tăng hơn 2,1 lần so với năm 2010. Đóng góp của sản xuất các ngành CNVH trong GRDP ngày càng tăng, thể hiện vị thế của ngành đối với phát triển kinh tế của thành phố (năm 2010, tỷ lệ đóng góp đạt 3,77%, đến năm 2019 - thời điểm trước khi xảy ra đại dịch Covid-19, tỷ lệ này 3,88%, hiện tại mức tăng trưởng đã vượt lên con số trên 5%).
“Từ một ngành “chỉ biết tiêu tiền”, sống dựa vào bao cấp của các ngành khác, văn hóa đã trở thành một ngành “làm ra tiền”, có tiềm năng, giá trị kinh tế và có thể có đóng góp thiết thực vào GDP của đất nước” - GS,TS. Từ Thị Loan (Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam) cho biết.
Theo đại diện Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong bối cảnh các ngành, lĩnh vực đang nỗ lực hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số của đất nước, ngành CNVH cũng phải có giải pháp đột phá để góp chung vào mục tiêu này. Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả Lê Minh Tuấn cho biết, ngay sau chỉ đạo của Ban Cán sự Đảng Bộ về việc xây dựng phương án, kịch bản tăng trưởng hai con số cho lĩnh vực CNVH, Cục đã khẩn trương vào cuộc, hoàn thiện đề cương và gửi xin ý kiến các đơn vị liên quan.
Hướng đến mục tiêu tăng trưởng cao của CNVH, việc đầu tiên phải xây dựng được bộ chỉ số thống kê cho các ngành CNVH, xác định rõ từng lĩnh vực hiện đóng góp bao nhiêu, dư địa tăng trưởng ra sao, từ đó mới có thể xây dựng kịch bản tăng trưởng khả thi.
Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong
Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hồ An Phong nhấn mạnh yêu cầu cần tập trung trọng tâm vào những ngành có tiềm năng bứt phá nhanh và thuộc phạm vi quản lý trực tiếp của Bộ, thay vì dàn trải quá nhiều lĩnh vực.
Theo đó, các lĩnh vực như điện ảnh, nghệ thuật biểu diễn, âm nhạc, quảng cáo, game, du lịch văn hóa, văn hóa ẩm thực, bản quyền… cần được ưu tiên vì có giá trị kinh tế lớn, khả năng tăng trưởng nhanh và thuận lợi trong tổ chức thực hiện. Thứ trưởng đặc biệt lưu ý quảng cáo, âm nhạc, game và bản quyền là những lĩnh vực có quy mô doanh thu rất lớn, cần được đưa vào nhóm động lực chính thay vì lựa chọn những ngành ngoài phạm vi quản lý trực tiếp.
“Phát triển CNVH, cần có sản phẩm cụ thể và lựa chọn đúng ngành trọng điểm, coi công nghiệp văn hóa là “động lực mới, cực tăng trưởng mới” - Thứ trưởng nhấn mạnh.
Về cách tiếp cận, Thứ trưởng yêu cầu thay đổi tư duy từ các cụm từ chung chung sang các giải pháp cụ thể, có sản phẩm, có thời hạn và đơn vị thực hiện rõ ràng. Ví dụ với điện ảnh, nút thắt lớn nhất hiện nay không phải ưu đãi thuế mà là thiếu hạ tầng thị trường, đặc biệt là hệ thống rạp chiếu. Tương tự, với du lịch văn hóa, cần cụ thể hóa bằng các mô hình tiêu biểu như du lịch di sản, du lịch làng nghề, du lịch ẩm thực, các chương trình biểu diễn thực cảnh như “Ký ức Hội An” để minh chứng hiệu quả của CNVH trong thực tiễn.
Cần có cơ chế, chính sách đột phá
Bên cạnh việc xác định trọng tâm đầu tư, các ý kiến cho rằng, để phát triển CNVH, rất cần có cơ chế, chính sách đột phá dành cho cả khu vực công lẫn tư trên tinh thần lấy ngân sách nhà nước làm “vốn mồi” để thu hút các nguồn lực xã hội.
Đề cập đến cơ chế ưu đãi về lĩnh vực văn hóa, trọng tâm là CNVH khi thảo luận về Dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Kiểm toán nhà nước Nguyễn Hữu Nghĩa cho rằng, sáng tạo văn hóa không chỉ là các cơ sở công lập mà khu vực tư nhân đóng vai trò rất quan trọng. Do đó, “phải có chính sách khuyến khích, tạo động lực rất lớn cho khu vực tư nhân để họ tham gia phát triển CNVH, ví dụ như các dự án phim trường, các trung tâm điện ảnh…” - Tổng Kiểm toán nhà nước nói.
Đại biểu Nguyễn Thị Thu Dung (Đoàn TP. Hà Nội) nhận định, mặc dù đã có nhiều chính sách vượt trội và cơ chế ưu đãi để thu hút cả khu vực công và tư, nhưng nội dung vẫn tập trung nhiều vào khu vực công mà chưa chú trọng đúng mức đến khu vực tư nhân. “Cần các cơ chế đặc thù để thu hút tư nhân đầu tư vào văn hóa. Thực tế, khu vực tư nhân cần cơ chế hơn là các quy định cứng nhắc” - đại biểu Dung nói.
Chiến lược phát triển các ngành CNVH Việt Nam đến năm 2030 xác định mục tiêu các ngành CNVH đạt tốc độ tăng trưởng bình quân khoảng 10%/năm và đóng góp 7% GDP của đất nước; lực lượng lao động trong các ngành CNVH bình quân tăng 10%/năm, chiếm tỷ trọng 6% trong tổng lực lượng lao động của nền kinh tế; tốc độ tăng trưởng về số lượng các cơ sở kinh tế hoạt động trong các ngành CNVH bình quân đạt 10%/năm; phấn đấu tốc độ tăng trưởng về giá trị xuất khẩu của các ngành CNVH bình quân đạt 7%/năm.
Là một trong những chuyên gia tham gia xây dựng Đề án phát triển CNVH từ những ngày đầu, GS,TS. Từ Thị Loan đề nghị, đặc thù lĩnh vực văn hóa rất cần “vốn mồi” từ ngân sách để lan tỏa, thu hút các nguồn vốn xã hội. Do đó, Nhà nước cần tăng cường đầu tư nguồn lực tài chính cho phát triển các ngành CNVH. Tăng mức đầu tư cho văn hóa tối thiểu 2% tổng chi ngân sách hằng năm. Bởi, hiện nay, chi ngân sách cho toàn ngành văn hóa mới chỉ đạt 1,71% trong khi mục tiêu đặt ra là đảm bảo mức chi đầu tư cho văn hóa ít nhất 1,8% tổng chi ngân sách (bao gồm cả Trung ương và địa phương).
Đại diện doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, sáng tạo cho rằng, cần có sự linh hoạt và độ mở rộng hơn trong cơ chế, chính sách dành cho sáng tạo văn hóa. Bởi, trong các ngành CNVH, sáng tạo chính là nguồn năng lượng nền tảng tạo ra giá trị thặng dư, thúc đẩy sự đổi mới và bảo đảm tính bền vững của sản phẩm. “Nếu không có một cơ chế cân bằng phù hợp, người thực hành sáng tạo dễ bị tổn thương và doanh nghiệp cũng khó hợp tác, duy trì sức sáng tạo dài hạn” - đại diện doanh nghiệp chia sẻ.
Từ góc độ tiếp cận tổng thể, PGS,TS. Nguyễn Thị Thu Phương - Viện trưởng Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam - đề xuất cần một cơ chế điều phối đủ mạnh để kết nối văn hóa, sáng tạo, khoa học công nghệ, du lịch, thương mại, đô thị. Thay vì các ngành CNVH nằm ở các Bộ, ngành khác nhau, cần có một đầu mối quản lý thống nhất hay một cơ chế điều phối tổng thể liên Bộ, liên ngành; đồng thời, cần hình thành cơ sở dữ liệu về thị trường văn hóa và các ngành CNVH.
Nhà nước chủ trì thực hiện tổng điều tra, lập bản đồ về các lĩnh vực của thị trường văn hóa để xác định rõ hiện trạng các lĩnh vực, số lượng doanh nghiệp hoạt động, số lượng lao động, tổng vốn đầu tư, tổng doanh thu, giá trị về mặt thương mại, doanh thu xuất khẩu, nhập khẩu, tỉ lệ tăng trưởng… từ đó có các đối sách kịp thời và phù hợp.
Cục Bản quyền tác giả đề xuất tập trung hoàn thiện hành lang pháp lý đặc thù cho từng lĩnh vực; đẩy mạnh chuyển đổi số, dữ liệu hóa các ngành CNVH; xây dựng từ 5-10 thương hiệu quốc gia có khả năng lan tỏa ra thế giới... Đây được xác định là những nền tảng quan trọng để tạo dư địa tăng trưởng mới cho ngành trong giai đoạn tới./.
