Đưa đất nước vào quỹ đạo phát triển bền vững hơn

Lựa chọn đúng, trúng và cấp thiết

Trong nhiều thập kỷ, tăng trưởng nhanh từng là ưu tiên gần như tuyệt đối của các nền kinh tế đang phát triển, trong đó có Việt Nam. Ở giai đoạn đầu Đổi mới, khi đất nước còn đối mặt với thiếu đói, khủng hoảng và bao vây cấm vận, việc khai thác mạnh tài nguyên thiên nhiên để tích lũy ban đầu là lựa chọn mang tính sinh tồn.

Tuy nhiên, khi quy mô nền kinh tế đã vượt mốc 500 tỷ USD, cách tiếp cận này bộc lộ những giới hạn ngày càng rõ nét. Biến đổi khí hậu trở thành “bài kiểm tra khắc nghiệt” nhất đối với mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên. Theo Germanwatch, Việt Nam nằm trong nhóm 15 quốc gia chịu rủi ro khí hậu cao nhất thế giới trong giai đoạn 2000-2019. Riêng năm 2025, thiên tai gây thiệt hại khoảng 100.000 tỷ đồng, tác động trực tiếp đến nông nghiệp, hạ tầng, khu công nghiệp và chuỗi cung ứng.

Ngân hàng Thế giới cảnh báo, nếu thiếu các giải pháp thích ứng hiệu quả, biến đổi khí hậu có thể khiến sản lượng quốc gia giảm 9,1% vào năm 2030 và 12,5% vào năm 2050, kéo tăng trưởng GDP thực giai đoạn 2025-2050 giảm trung bình 0,33 điểm phần trăm mỗi năm.

“Các con số này cho thấy chi phí kinh tế tích lũy từ biến đổi khí hậu đã vượt xa lợi ích ngắn hạn của mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên”, PGS,TS. Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường - chỉ rõ.

Trong bối cảnh đó, một trong những điểm mới nổi bật của Văn kiện Đại hội XIV của Đảng là việc xác định bảo vệ môi trường, cùng với phát triển kinh tế - xã hội, là nhiệm vụ trung tâm. Cách tiếp cận này phản ánh nhận thức mới, toàn diện và sâu sắc của Đảng về phát triển bền vững trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng.

Tư duy ấy thể hiện một bước chuyển căn bản: Môi trường không còn được nhìn nhận như lĩnh vực phòng vệ hay xử lý hậu quả, mà trở thành nguồn vốn tự nhiên, là điều kiện nền tảng định hình chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh quốc gia. Việc nâng bảo vệ môi trường lên ngang hàng với phát triển kinh tế - xã hội phản ánh sự thay đổi căn bản trong cách vận hành chính sách: Từ chấp nhận đánh đổi sang chủ động kiến tạo giá trị.

PGS,TS. Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh, đây không chỉ là sự kế thừa quan điểm nhất quán của Đảng qua các kỳ Đại hội, mà còn là bước phát triển mới trong tư duy chiến lược, thể hiện tầm nhìn dài hạn coi môi trường là trụ cột, nền tảng của mọi chính sách phát triển. Chuyên gia về tài nguyên môi trường - TS. Tô Văn Trường - cũng khẳng định: Đây là lựa chọn đúng, trúng và cấp thiết trong bối cảnh tài nguyên ngày càng hữu hạn, biến đổi khí hậu diễn biến khó lường.

Chuyển đổi xanh - động lực mới cho tăng trưởng hai con số

Việc chuyển đổi này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn 2026-2030. Với mức tăng trưởng 8,02% năm 2025, việc vươn lên trên 10% không thể dựa vào mở rộng đầu tư dàn trải hay gia tăng khai thác tài nguyên. Muốn tăng trưởng cao, nền kinh tế buộc phải dịch chuyển sang quỹ đạo mới, nơi hiệu quả, năng suất và đổi mới sáng tạo giữ vai trò trung tâm.

PGS,TS. Nguyễn Đình Thọ nhấn mạnh, định hướng này mở ra không gian chính sách mới cho giai đoạn 2026-2030, trong đó chuyển đổi xanh được xem như đòn bẩy tái cấu trúc mô hình phát triển. Việc nội hóa chi phí môi trường vào quyết định đầu tư, phân bổ nguồn lực theo tín hiệu xanh và củng cố tài chính xanh cho nông nghiệp sẽ tạo nền tảng giảm thiểu rủi ro dài hạn.

Theo Văn kiện Đại hội XIV, chuyển đổi xanh không đơn thuần là phản ứng trước sức ép khí hậu, mà là công cụ tái cấu trúc mô hình tăng trưởng. Khi chi phí môi trường được nội hóa đầy đủ thông qua thuế sinh thái, phí phát thải, thị trường carbon và tín chỉ carbon, lợi thế cạnh tranh dựa trên xả thải giá rẻ sẽ bị triệt tiêu. Doanh nghiệp buộc phải đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu suất sử dụng tài nguyên và tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị xanh toàn cầu.

Điểm nhấn quan trọng là tài chính xanh đã được nâng từ công cụ hỗ trợ lên trụ cột chiến lược của mô hình tăng trưởng. Tín dụng xanh, trái phiếu xanh, quỹ tái cấp vốn xanh và các cơ chế bảo lãnh tín dụng đang từng bước định hình lại dòng vốn trong nền kinh tế. Khi tiêu chí môi trường trở thành điều kiện mặc định trong tiếp cận vốn, hành vi của doanh nghiệp sẽ tự điều chỉnh theo hướng giảm phát thải và gia tăng giá trị dài hạn.

Trong cấu trúc “kiềng ba chân” của đòn bẩy chuyển đổi xanh gồm tài chính, khu vực tư nhân và đổi mới sáng tạo, khu vực kinh tế tư nhân giữ vai trò động cơ vận hành. Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác lập kinh tế tư nhân là chủ thể dẫn dắt trong kỷ nguyên số và xanh, hướng tới mục tiêu đóng góp 55% GDP vào năm 2030. Áp lực cạnh tranh quốc tế cùng các tiêu chuẩn như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon hay Trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất buộc doanh nghiệp tư nhân phải chuyển đổi nhanh, đồng thời mở ra cơ hội hình thành các tập đoàn tư nhân lớn trong lĩnh vực năng lượng tái tạo, logistics xanh, nông nghiệp công nghệ cao và công nghiệp sạch.

Song song với đó, sự hội tụ giữa chuyển đổi xanh và chuyển đổi số tạo ra dư địa tăng trưởng mới. Quản trị môi trường dựa trên dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI) và các hệ thống giám sát số không chỉ giúp giảm chi phí tuân thủ, mà còn nâng cao tính minh bạch - điều kiện sống còn của thị trường carbon và tài chính xanh.

Đối với mục tiêu tăng trưởng hai con số, chuyển đổi xanh còn đóng vai trò như một “bộ lọc” giúp nâng cao chất lượng đầu tư. Thu hút FDI có chọn lọc, gắn với chuyển giao công nghệ và tiêu chuẩn môi trường cao không chỉ giảm rủi ro sinh thái, mà còn nâng cao năng suất nội sinh. Việc phát triển các trung tâm tài chính quốc tế, thúc đẩy kinh tế số, kinh tế tuần hoàn và các ngành công nghiệp chiến lược như bán dẫn, AI, năng lượng sạch sẽ mở rộng không gian tăng trưởng mà không phá vỡ giới hạn sinh thái.

Xuân 2026 mang theo một thông điệp lớn: Khát vọng tăng trưởng cao phải song hành với phát triển bền vững. Đại hội XIV của Đảng, với bước chuyển mang tính nền tảng trong tư duy về môi trường và phát triển, đã định hình rõ con đường ấy. Khi môi trường được xác lập là nhiệm vụ trung tâm, khi chuyển đổi xanh trở thành động lực kiến tạo giá trị, nền kinh tế Việt Nam có cơ hội dịch chuyển sang quỹ đạo tăng trưởng ổn định, hiệu quả và dài hạn hơn. Đó không chỉ là bài toán của một năm hay một nhiệm kỳ, mà là cam kết với tương lai, để mỗi mùa xuân sang, đất nước lại thêm thịnh vượng và phát triển bền vững./.