Công nghệ tái định vị giá trị kiểm toán
Theo Báo cáo “Rủi ro trọng tâm năm 2026” của Liên đoàn các Viện Kiểm toán nội bộ châu Âu (ECIIA), rủi ro về gián đoạn kỹ thuật số - bao gồm AI - đã tăng vọt 9 điểm phần trăm trên toàn cầu, trở thành mối nguy lớn thứ hai, chỉ sau an ninh mạng. Trong bối cảnh dữ liệu bùng nổ, AI không chỉ là một công cụ hỗ trợ mà đang trở thành cánh tay nối dài giúp KTV vượt qua những giới hạn truyền thống.
Thay vì kiểm tra chọn mẫu như trước đây, AI cho phép KTV thực hiện kiểm toán 100% dữ liệu trong thời gian thực. Báo cáo của AuditBoard chỉ ra rằng các nhóm kiểm toán dẫn đầu đang sử dụng AI để tự động hóa các khâu kiểm thử và thực địa, giúp tăng năng suất lên gấp nhiều lần.
Số liệu từ ECIIA cũng cho thấy, tại các doanh nghiệp hàng đầu, tỷ lệ các nhiệm vụ bảo đảm truyền thống đã giảm từ 80% xuống còn 45% để nhường chỗ cho các dịch vụ tư vấn. AI giúp giải phóng KTV khỏi các tác vụ lặp lại, cho phép họ tập trung vào việc cung cấp thông tin dự báo và tư vấn về tính khả thi của các sáng kiến thương mại mới.
Năm 2026, Hiệp hội Kiểm toán nội bộ (IIA) dự báo ngân sách ưu tiên cho các công cụ tự động hóa sẽ tăng mạnh. Rủi ro gián đoạn kỹ thuật số gia tăng ở hầu hết các khu vực cho thấy sự chạy đua khốc liệt trong việc áp dụng công nghệ nhằm duy trì tính cạnh tranh.
Một khảo sát của Wolters Kluwer (2025-2026) cũng đưa ra dự báo tương tự: Tỷ lệ áp dụng AI trong kiểm toán nội bộ dự kiến sẽ tăng gấp đôi (100%) vào cuối năm 2026. Hiện tại, khoảng 39% đơn vị đã sử dụng AI và 41% dự định triển khai trong 12 tháng tới.
Thu hẹp khoảng cách về kiến thức, kỹ năng
Ngược lại với những tiềm năng hứa hẹn, công nghệ và AI cũng tạo ra khoảng cách lớn về năng lực và rủi ro quản trị mà nhiều bộ phận kiểm toán chưa kịp thích nghi. Một nghịch lý đáng báo động được AuditBoard chỉ ra là chỉ 28% lãnh đạo kiểm toán nội bộ cảm thấy tự tin vào khả năng của đội ngũ trong việc kiểm toán các rủi ro liên quan đến AI.
Có tới 63% tổ chức vẫn chưa có khung quản trị AI hoặc chưa xác định rủi ro chính thức cho AI, tạo ra áp lực lớn cho KTV trong việc thiết lập các chốt chặn kiểm soát. Chỉ 39% KTV tin rằng AI sẽ thay đổi hoàn toàn bộ mặt ngành kiểm toán vào năm 2030, cho thấy một bộ phận không nhỏ vẫn đang đánh giá thấp tốc độ chuyển đổi của công nghệ này. Trong khi đó, dù yêu cầu công nghệ ngày càng cao, 43% đơn vị kiểm toán báo cáo ngân sách giai đoạn 2025-2026 không thay đổi so với năm trước và 18% bị cắt giảm ngân sách. Điều này buộc KTV phải tận dụng AI để bù đắp sự thiếu hụt nhân sự.
Đặc biệt, trong năm 2025, hàng loạt vụ bê bối liên quan đến việc áp dụng AI thiếu kiểm soát, dẫn đến các rủi ro về định kiến, rò rỉ dữ liệu và vi phạm quyền riêng tư, đã khiến các công ty kiểm toán gặp không ít khó khăn. Hơn nữa, sự kết hợp giữa AI và tội phạm mạng đang làm gia tăng mức độ phức tạp của các cuộc tấn công, khiến an ninh mạng tiếp tục là rủi ro hàng đầu và khó đối phó.
Rõ ràng, công nghệ và AI không còn là một lựa chọn mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Nếu không nhanh chóng thu hẹp khoảng cách về kiến thức và kỹ năng, KTV sẽ đối mặt với một cuộc khủng hoảng về giá trị nghề nghiệp. Để công nghệ thực sự là trợ thủ, KTV cần trực tiếp sử dụng các công cụ AI nhằm hiểu rõ cơ chế vận hành, từ đó có thể nhận diện các sai lệch hoặc lỗ hổng bảo mật. Đồng thời, cần chuyển trọng tâm từ kiểm tra dữ liệu thủ công sang kỹ năng đặt câu lệnh và phân tích kết quả do AI cung cấp.
Theo ECIIA, rủi ro lớn nhất hiện nay là sự phát triển của AI vượt xa khả năng kiểm soát của tổ chức. Vì vậy, KTV cần đóng vai trò “kiến trúc sư an toàn”, bao gồm: Xây dựng hàng rào bảo vệ giúp tổ chức xác định danh mục rủi ro công nghệ; kiểm toán các mô hình AI, tập trung bảo đảm dữ liệu đầu vào sạch, minh bạch và tuân thủ quy định pháp luật.
Năm 2026 được xem là năm “định vị lại giá trị”. Nếu KTV không nhanh chóng nắm bắt và áp dụng AI, họ có nguy cơ rơi vào nhóm nhân sự bị đào thải hoặc bị thay thế bởi các quy trình tự động hóa hoàn toàn.
Kiểm toán nội bộ cần chủ động chuyển dịch sang kiểm toán dựa trên dữ liệu thời gian thực, từ bỏ quan niệm kiểm tra sau. Đồng thời, áp dụng kiểm toán liên tục, sử dụng AI để giám sát 100% hoạt động thay vì lấy mẫu, giúp phát hiện gian lận hoặc sai sót ngay khi vừa phát sinh. Việc tích hợp AI vào quy trình đánh giá rủi ro cũng giúp nhận diện các vùng rủi ro mới nổi, hỗ trợ ban lãnh đạo đưa ra quyết định kịp thời hơn.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng công nghệ rất hữu ích nhưng không thể thay thế con người. Để AI thực sự là trợ thủ, KTV cần tập trung vào những năng lực AI không thể thay thế, như: Tư duy phản biện và sự hoài nghi nghề nghiệp trước những dấu hiệu bất thường về đạo đức mà dữ liệu chưa phản ánh rõ; xây dựng mối quan hệ và thuyết phục ban lãnh đạo; thấu hiểu văn hóa doanh nghiệp; chuyển vai trò từ thực thi tuân thủ sang đối tác chiến lược.
Một điểm nữa mà kiểm toán nội bộ cần lưu ý là nhiều doanh nghiệp đang sử dụng AI thông qua các nhà cung cấp phần mềm. Do đó, KTV cần bảo đảm tổ chức không phụ thuộc quá mức vào một mô hình AI duy nhất, có phương án dự phòng phù hợp; đồng thời bảo đảm các nhà cung cấp tuân thủ tiêu chuẩn bảo mật và không sử dụng dữ liệu nhạy cảm của doanh nghiệp cho các mục đích riêng./.
